20 marca 2026 r. w obecności gości, partnerów, pracowników, przyjaciół firmy i przedstawicieli mediów otworzyliście długo oczekiwaną nową halę do produkcji prefabrykatów betonowych w systemie HABA Drain na terenie siedziby spółki HABA-Beton w Olszowej w gminie Ujazd na Opolszczyźnie. Jakie znaczenie dla firmy ma ta inwestycja?

Mamy świadomość, że to nie tylko przecięcie wstęgi i oddanie do użytku nowego obiektu. To potwierdzenie rozwoju, konsekwencji i pracy wielu pokoleń ludzi, którzy budowali markę HABA-Beton. To głębokie przekonanie, że solidne fundamenty – zarówno w betonie, jak i w relacjach – są podstawą trwałego sukcesu.

Nasza firma działa od ponad stu lat. Przez dekady rozwijaliśmy się, przechodząc przez różne etapy gospodarcze, technologiczne i rynkowe. Z małego przedsiębiorstwa w Bawarii staliśmy się firmą o międzynarodowym, a nawet światowym zasięgu, z kilkunastoma oddziałami i silną pozycją w branży. Każdy etap tej drogi był wynikiem ciężkiej pracy, odpowiedzialnych decyzji i zaufania klientów.

Od kiedy HABA-Beton działa w Polsce?

W Polsce jesteśmy obecni od 2005 r. To był ważny moment – wejście na nowy rynek otworzyło nowe możliwości i postawiło nowe wyzwania. Zaczynaliśmy z ambicją, ale też z pokorą wobec lokalnych realiów. Dziś możemy powiedzieć, że była to decyzja słuszna. Polska stała się jednym z kluczowych obszarów naszego rozwoju.

Rozwiązania HABA-Beton od lat znajdują zastosowanie w najbardziej wymagających projektach infrastrukturalnych w Europie. Jesteśmy jedynym producentem prefabrykatów betonowych w Polsce oferującym kompletny system retencji wody, zaczynając od odwodnień liniowych i studni, przez rury, a kończąc na podziemnych zbiornikach do magazynowania wody. To połączenie tradycji, nowoczesnej technologii i praktycznej wiedzy inżynieryjnej w służbie bezpieczniejszych, trwalszych i lepiej odwodnionych dróg.

Jakie przedsięwzięcia były kamieniami milowymi w rozwoju firmy?

Z pewnością kamieniem milowym była realizacja w latach 2020–2022 największego kolektora metodą mikrotunelingu w Europie i jednego z większych na świecie; chyba tylko w Chinach realizowany był podobny. Kolektor powstał w Warszawie, a cały zakres ponadsześciokilometrowego odcinka był budowany z rur betonowych wytwarzanych w HABA-Beton w Olszowej. Rozwijaliśmy zaplecze produkcyjne, logistykę, park maszynowy, postawiliśmy suwnicę bramową z udźwigiem 50 t. Inwestowaliśmy nie tylko w infrastrukturę, ale przede wszystkim w ludzi – w kompetencje, bezpieczeństwo pracy i kulturę organizacyjną.

Kolejnym kamieniem milowym było przejęcie w 2022 r. zakładu Kaprin w Krzeszowicach pod Krakowem, wtedy z ponad 120-osobową załogą. Firma oferuje prefabrykaty betonowe dla kanalizacji, drogownictwa i energetyki. Chociaż początek nie był łatwy, to dla nas była to szansa na rozszerzenie działalności, wzmocnienie pozycji w regionie oraz dalszą dywersyfikację produkcji. Integracja zespołów, wymiana doświadczeń i wspólna praca przyniosły efekty, z których możemy być dumni.

Kolejnym celem, którego realizację rozpoczęliśmy dwa lata temu, jest budowa żwirowni. Infrastruktura jest już na ukończeniu, a od roku wydobywamy żwiry i piaski na mobilnym przesiewaczu. To była strategiczna decyzja, ponieważ daje nam większą niezależność surowcową, stabilność i kontrolę nad jakością. W branży takiej jak nasza dostęp do surowca i jego jakość to fundament – dosłownie i w przenośni. Dzięki temu możemy jeszcze lepiej odpowiadać na potrzeby rynku i naszych klientów.

Teraz skupiacie się na wprowadzaniu na rynek nowego produktu, jakim jest odwodnienie liniowe HABA Drain.

Tak, to właśnie z tego powodu świętujemy dziś oddanie do użytku nowej hali, która jest efektem długofalowej strategii, a nie przypadkowej decyzji. Skuteczne odwodnienie to jeden z filarów trwałej i bezpiecznej infrastruktury drogowej. W warunkach coraz częstszych nawałnic i ekstremalnych zjawisk pogodowych tradycyjne rozwiązania często zawodzą. HABA-Beton proponuje alternatywę – monolityczne odwodnienia szczelinowe HABA Drain, które łączą trwałość, funkcjonalność i troskę o środowisko.

Co wyróżnia system HABA Drain?

Jak przedstawił na otwarciu hali Tomasz Kownacki, menedżer tego produktu, system HABA Drain powstał z myślą o inwestycjach, w których niezawodność ma kluczowe znaczenie. Prefabrykaty wykonane z betonu zbrojonego wysokiej klasy tworzą monolityczną konstrukcję bez rusztów i luźnych połączeń. Dzięki temu nie ma ryzyka, że elementy będą się luzować lub przemieszczać pod wpływem obciążeń. To nie tylko większe bezpieczeństwo użytkowników, ale i znacznie mniejsze koszty utrzymania.

System spełnia wymagania norm PN-EN 1433 i DIN 19850, a dostępne klasy obciążenia – od C250 do F900 – pozwalają stosować go zarówno w strefach ruchu pieszego i na parkingach, jak i na autostradach, lotniskach, placach przemysłowych. HABA Drain jest dostępny w szerokim zakresie wymiarów (DN 100–400) oraz w wersji ze spadkiem, dzięki czemu można precyzyjnie dopasować rozwiązanie do warunków terenowych. System uzupełniają studzienki odwadniające, elementy rewizyjne i narożne, które umożliwiają pełną integrację z infrastrukturą drogową. Co istotne, od średnicy DN 150 odwodnienia można montować bez fundamentu nośnego i opaski betonowej, co przyspiesza prace i zmniejsza koszt inwestycji.

Na sukces firmy pracuje cały zespół. Budowa nowej hali jest tego dobrym przykładem, bo zaangażowało się w nią bardzo wiele osób.

Otwarcie nowej hali produkcyjnej to kolejny krok na drodze naszego rozwoju. To inwestycja w przyszłość – w większe możliwości produkcyjne, w nowoczesne technologie, w efektywność i bezpieczeństwo pracy. Ale przede wszystkim to inwestycja w ludzi. Bo żadna hala, żadna maszyna i żadna technologia nie ma wartości bez zespołu, który potrafi z nich mądrze korzystać. Dlatego w tym miejscu chciał bym podziękować całemu zespołowi produkcji oraz całej administracji. To dzięki nim możemy się pochwalić najlepszą jakością nie tylko na rynku polskim, ale i europejskim.

Chciałbym także złożyć podziękowania wszystkim, którzy przyczynili się do powstania tego obiektu – projektantom Januszowi Kurzycy i Robertowi Respondkowi, wykonawcom firmie Hydrobud K&K Michał Hehmueler, Tomaszowi Walaskowi, Łukaszowi Rurkowi i oczywiście prezesowi Krzysztofowi Kleinemu. Na terenach zewnętrznych firmie Transkom Białdyga Sp. z o.o. – Norbertowi Gruszce i Robertowi Białdydze, oraz wszystkim podwykonawcom, a przede wszystkim naszym pracownikom na czele z Pawłem Niewiadomskim, który uczestniczył i w etapie projektowania, i w etapie budowy. Wasze zaangażowanie, lojalność i profesjonalizm są największą siłą HABA-Beton.

Dziękuję również naszym klientom i partnerom za zaufanie, którym obdarzają nas od lat. To dzięki Wam możemy się rozwijać, podejmować nowe wyzwania i realizować ambitne projekty. Dziękuję Michałowi Wojczyszynowi, dyrektorowi Opolskiego Centrum Rozwoju Gospodarki, Rafałowi Maćkowskiemu, przedstawicielowi Katowickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej, Waldemarowi Gajdzie, starościepowiatu strzeleckiego, Hubertowi Ibromowi, burmistrzowi Ujazdu, za przychylną rozmowę i pomoc w różnych sytuacjach, bo jeżeli inwestować, to wśród naprawdę dobrych ludzi, takich jacy są w województwie opolskim.

Dziękuję całej rodzinie Bartlechnerów na czele z Johannem Bartlechnerem juniorem za zaufanie i powierzenie nam tak odpowiedzialnego zadania, jakim jest prowadzenie HABA-Beton Polska

Co zamierzacie dalej?

Patrząc w przyszłość, wiemy jedno – nie zatrzymujemy się. Chcemy nadal inwestować, rozwijać się, wdrażać nowe technologie i podnosić jakość naszych produktów. Chcemy być firmą nowoczesną, odpowiedzialną i stabilną, która łączy ponadstuletnią tradycję z energią i ambicją kolejnych pokoleń.

Nowa hala to powód do dumy, ale też zobowiązanie, aby wytrwale budować pozycję firmy, marki i naszą wspólną przyszłość.

Dziękuję za rozmowę.

www.haba-beton.com/pl

Dlaczego kwestie geotechniczne mają zasadnicze znaczenie w realizacji obiektów budowlanych? W jakim kierunku rozwija się projektowanie geotechniczne?

Witold Bogusz: Posadowienie obiektów jest nieodzownym elementem wszystkich realizowanych inwestycji budowlanych. Z tego względu projektowanie geotechniczne stanowi niezbędny komponent projektowania nowych budynków, dróg, mostów, tuneli, niezależnie od ich docelowego przeznaczenia. Istniejącego podłoża w wybranej pod inwestycję lokalizacji nie da się wyspecyfikować, a jego parametrów przyjąć z tabelki w normie, jak w przypadku typowych materiałów konstrukcyjnych, np. betonu lub stali. Projektant musi zdobyć wystarczające informacje umożliwiające bezpieczne posadowienie projektowanego obiektu, jednocześnie nigdy nie mając pełnej wiedzy o rzeczywistej budowie podłoża.

Mariusz Leszczyński: Geotechnika, a szczególnie projektowanie geotechniczne, będzie zmierzać w kierunku unifikacji oraz dalszej optymalizacji z wykorzystaniem liczenia maszynowego oraz wsparcia sztucznej inteligencji. Niczym zresztą nie będzie się ten kierunek różnić od wielu pokrewnych dyscyplin związanych z projektowaniem. Jednocześnie ze względu na relatywnie złożony opis i parametryzację ośrodka gruntowego w porównaniu z choćby betonem, stalą czy drewnem nadal kluczowym elementem pozostanie rozpoznanie podłoża i ocena kluczowych parametrów geotechnicznych. Innymi słowy geotechnika to praca u podstaw, aby zapewnić paliwo dla innowacji i optymalizacji.

Natalia Maca: Geotechnika w kontekście drugiej generacji Eurokodów to przede wszystkim myślenie o projekcie jako zintegrowanym, kompleksowym procesie angażującym wszystkich uczestników, który na każdym etapie podlega dostosowaniu pod kątem ryzyka (w obie strony). W praktyce oznacza to m.in. ścisłą współpracę geologa i projektanta już w fazie wstępnej projektu, co minimalizuje błędy wynikające z niedopasowania projektu rozpoznania podłoża do samej konstrukcji geotechnicznej i stosowanego podejścia projektowego. W zamyśle PN-EN 1997 proces projektowy powinien być iteracyjny, wsparty studiami przedprojektowymi, uszczegóławiającymi badaniami terenowymi i laboratoryjnymi, monitorowaniem oraz wynikami badań elementów próbnych. Umożliwi to dynamiczne kalibrowanie parametrów do warunków rzeczywistych. Projektowanie integruje się ściśle z wykonawstwem zarówno przez uregulowania norm wykonawczych, jak i system kontroli jakości. Kluczowa będzie też popularyzacja badań konstrukcji geotechnicznych oraz projektowania na podstawie takich badań, co stanowi krok do dalszej optymalizacji projektów i przełoży się na wsparcie zrównoważonego rozwoju. Całość spaja cyfryzacja, w tym modele cyfrowe podłoża, konstrukcji i zaawansowane symulacje numeryczne.

Jakie są najważniejsze zmiany w nowym Eurokodzie 7 i jak wpłyną one na pracę projektantów geotechników?

Witold Bogusz: Generalna filozofia projektowania geotechnicznego w drugiej generacji Eurokodu 7 nie uległa rewolucji, a istotnej ewolucji. Projektowanie konstrukcji i projektowanie geotechniczne zostało zharmonizowane w nowej wersji EN 1990:2023, przedstawiającej wspólne zasady projektowania dla wszystkich Eurokodów. Dodatkowe wymagania szczegółowe dla projektowania geotechnicznego, w tym wymogi wspólne dla wszystkich typów posadowień i konstrukcji geotechnicznych, zamieszczono w PN-EN 1997-1:2025 Zasady ogólne. Ponieważ rola projektanta geotechnicznego zwykle zaczyna się już na etapie specyfikacji niezbędnego zakresu rozpoznania podłoża, w nowej wersji PN-EN 1997-2:2025 Właściwości podłoża skoncentrowano się nie na metodach badań stosowanych przez dokumentatorów, a na parametrach geotechnicznych wykorzystywanych przez projektantów. W drugiej generacji Eurokodu 7 zdecydowano się na opracowanie oddzielnej, trzeciej części, PN-EN 1997-3:2025 Konstrukcje geotechniczne, gdzie każdy rozdział przedstawia wymogi szczegółowe dla różnych typów konstrukcji geotechnicznych.

Eurokod 7 uzupełniono o elementy, których brakowało projektantom w pierwszej generacji normy, m.in. stosowanie metod numerycznych, projektowanie wzmocnień podłoża, gruntu zbrojonego, fundamenty płytowo-palowe i wiele innych. Rozwinięto wymogi dotyczące zarządzania jakością, różnicowania poziomu bezpieczeństwa przez modyfikację wartości współczynników częściowych oraz dokładniejszą specyfikację zawartości opracowań dokumentujących proces projektowania.

Pomimo znacznego uszczegółowienia wymogów projektowania geotechnicznego Eurokod 7 nadal pozostawia dużą elastyczność w modyfikacji wymaganego poziomu bezpieczeństwa i szczegółowych zaleceń na poziomie krajowym przez załączniki krajowe. Dotyczy to m.in. sposobu i poziomu zapewnienia niezawodności obiektów projektowanych według normy, a także interpretacji wyników badań czy doboru modeli obliczeniowych. Intencją Eurokodu jest harmonizacja projektowania z poszanowaniem dotychczasowych praktyk i doświadczeń w krajach europejskich.

Na czym polegają zmiany w projektowaniu geotechnicznym?

Natalia Maca: W Eurokodzie 7 widać wyraźnie, że norma nie jest – i nigdy nie miała być – podręcznikiem projektowania. Bardzo często jestem pytana, czy w tym nowym Eurokodzie pokażą w końcu, jak liczyć. Zawsze stoję na stanowisku, że to błędne podejście, bo normy nie mogą i nie powinny dawać gotowych ścieżek projektowych. Owszem, PN-EN 1997-3 podsuwa przykładowe modele obliczeniowe w załącznikach informacyjnych, ale służą one pomocą w standardowych, prostszych przypadkach. Żadna norma nie przewidzi wszystkich sytuacji projektowych, pełnej złożoności mechaniki gruntu i skał czy rozwoju nowych technologii i materiałów. Bardzo ograniczałoby to projektantów i obciążało konstrukcje uproszczeniami, prowadząc w sposób nieunikniony do przewymiarowania i nadmiernego zużywania zasobów.

Warto podkreślić, że druga generacja Eurokodu 7 dostarcza solidnych, uniwersalnych ram dla projektowania
geotechnicznego, które – uzupełnione narzędziami projektowymi stosownymi do danych warunków, potrzeb i osądem inżynierskim – tworzą rzetelny fundament. W ten sposób norma nie ogranicza innowacji i daje ekspertom odpowiednią swobodę w stosowaniu specjalistycznej wiedzy oraz wykorzystaniu doświadczenia. W świecie szybkiego postępu technologii, wiedzy i rozwoju sztucznej inteligencji taka elastyczność jest szczególnie cenna.

Jakie zmiany wprowadzono w podejściu do oceny warunków geotechnicznych?

Mariusz Leszczyński: Nie będą to zmiany gwałtowne, lecz z pomocą nowej odsłony normy EC7 zostanie wymuszony niejako powrót do podstaw, polegający na dużo bardziej szczegółowym i rzetelnym, niż obserwujemy to dzisiaj, podejściu do rozpoznania podłoża. Wzrośnie liczba badań laboratoryjnych ukierunkowanych na ocenę wytrzymałości oraz sztywności podłoża. Mamy nadzieję, że wzrośnie też ranga wczesnego elementu rozpoznania, jakim są geotechniczne studia przedprojektowe, co zresztą już widzę we współpracy z licznymi klientami. Będzie to jednak proces stosunkowo powolny, bowiem potrzeba czasu, aby rynek zaczął się samoistnie regulować w tym zakresie.

Druga generacja Eurokodu 7 miała na celu również harmonizację projektowania geotechnicznego w Europie –  czy to się udało? 

Witold Bogusz: Aktywny udział większości krajów członkowskich UE w procesie normalizacyjnym umożliwił opracowanie wspólnych europejskich ram projektowania geotechnicznego z jednoczesnym umożliwieniem wykorzystania dotychczasowych doświadczeń przez implementację istniejących zależności korelacyjnych i modeli obliczeniowych w załącznikach krajowych. Dzięki temu Eurokod 7 drugiej generacji uzyskał aprobatę wszystkich krajów uczestniczących w procesie jego opracowania. 

Co ciekawe, choć jednym z celów wspólnych norm projektowania było zniesienie barier handlowych pomiędzy krajami europejskimi, wiele krajów widzi w Eurokodach również szansę na wykorzystanie ich jako podstawy projektowania poza Europą, jako konkurencji wobec np. norm amerykańskich.

17 marca 2026 r. odbędzie się na AGH w Krakowie konferencja Nowy EUROKOD 7 – Geotechnika Przyszłości, która ma być pyć pierwszym elementem całego cyklu. Czego się po niej spodziewać i jakie są dalsze plany w tym zakresie?

Mariusz Leszczyński: Obecnie dysponujemy ogólnym zarysem naszej wizji, gdyż całość będzie rozwijana m.in. na podstawie głosów naszych kursantów oraz środowiska geotechniczno-projektowego. W Krakowie otworzymy planowany cykl szerszym spotkaniem, na którym przedstawimy wybrane zagadnienia ze wszystkich trzech części normy – zdecydowanie bardziej szczegółowo niż robiliśmy to dotąd, jeżdżąc po Polsce od 2019 r. Z czasem będziemy kierować się ku mniejszym grupom i szkoleniom zadaniowym, których przedmiotem będzie konkretne zagadnienie, jak ocena sztywności podłoża czy też projektowanie pali. To, co dla nas najistotniejsze, to przedstawienie nowej filozofii normy Eurokod 7 sprowadzonej do naszej codziennej rzeczywistości, ale też budowanie świadomości, czym jest proces projektowania geotechnicznego.

Natalia Maca: Plan naszych szkoleń od początku był klarowny: rozpoczynamy od ogólnego wprowadzenia przede wszystkim dla projektantów, budując solidną bazę wiedzy projektowej, aby w kolejnych edycjach warsztatowych skupić się na konkretnych zagadnieniach problemowych, analizując je szczegółowo w ujęciu praktycznym.

Natomiast tematyka, którą poruszymy na tych kolejnych spotkaniach, zależeć już będzie w dużej mierze od oczekiwań uczestników pierwszej konferencji, od tego, co dla nich jest najciekawsze, najbardziej priorytetowe. Ponadto zespołom projektowym, geologom, wykonawcom i inwestorom oferujemy szkolenia szyte na miarę, dostosowane do zainteresowań grupy lub problemu, który chcą rozwiązać.

W ramach wkładu w rozwój geotechniki w Polsce chcemy też, by nasza strona internetowa stała się centrum informacji i dyskusji o drugiej generacji Eurokodu 7. Dlatego relacjonujemy najciekawsze wydarzenia, seminaria i postępy w pracach normalizacyjnych. Ponadto stale rozbudowujemy bibliotekę, gromadząc bardzo liczne artykuły, prezentacje, materiały szkoleniowe i konferencyjne z całej Europy, co tworzy bogatą bazę wiedzy.

Kogo zainteresuje szkolenie z drugiej generacji Eurokodu 7?

Witold Bogusz: Szkolenie skierowane jest do szerokiego grona odbiorców ze szczególnym uwzględnieniem doświadczonych projektantów i inwestorów, którzy po latach korzystania z Eurokodów pierwszej generacji już w najbliższym czasie będą musieli zacząć korzystać z nowej wersji normy. Wydarzenie to jest jednak otwarte dla wszystkich zainteresowanych tematyką aktualizacji Eurokodów – od konstruktorów zajmujących się tylko częściowo projektowaniem posadowień budowli po przedstawicieli wykonawców i środowiska akademickiego, którzy chcą być na bieżąco z trendami w obszarze normalizacji. 

Coraz więcej firm dostrzega potrzebę przygotowania się na nadchodzące w najbliższych dwóch latach zmiany. Zrozumienie filozofii i intencji stojącej za wprowadzonymi zmianami będzie kluczowe dla szybkiej implementacji nowego Eurokodu 7.

Jeśli konferencja jest pierwszym etapem cyklu szkoleń, to warto szczegółowo poznać jej założenia.

Natalia Maca: Opracowując program konferencji, patrzyliśmy na nią jako na rozpoczęcie cyklu. Dlatego prezentacjom przyświeca jasny cel, aby przedstawić filozofię projektowania i rozpoznania podłoża, gdyż te dwa aspekty idą ze sobą nierozerwalnie w parze. Omówimy nie tylko podstawy projektowania, ustalania parametrów geotechnicznych, ale też opiszemy, jak i dlaczego Eurokod 7 się zmieniał. To pozwoli zbudować świadomość i mocne ramy procesu projektowania geotechnicznego zgodnego z nową normą. Te ramy wypełnimy wybranymi praktycznymi przykładami, aby zilustrować algorytm postępowania. Wyjaśnimy, jak stosować metody numeryczne w połączeniu z Eurokodem, jak poprawnie podejść do oceny parametrów sztywności podłoża, a w końcu krok po kroku przeanalizujemy przykład obliczeń fundamentu. Oczywiście nie zabraknie szczegółowego porównania pierwszej i drugiej generacji Eurokodu 7 dla najczęstszych konstrukcji geotechnicznych nie tylko pod kątem zapisów normatywnych, ale przede wszystkim ich praktycznych konsekwencji dla codziennego projektowania.

Równie istotny jest aspekt dyskusji. Zaplanowaliśmy rozbudowany panel dyskusyjny z ekspertami, umożliwiający wymianę doświadczeń, rozwianie wątpliwości interpretacyjnych i analizę wyzwań wdrożeniowych do 2027 r. To szansa na interaktywny networking i praktyczne wskazówki.

Dlaczego warto wziąć udział konferencji i czym wyróżnia się na tle innych wydarzeń dotyczących drugiej generacji Eurokodu 7?

Witold Bogusz: Jako prelegenci aktywnie uczestniczyliśmy w przygotowaniu nowej wersji normy praktycznie od rozpoczęcia prac nad drugą generacją Eurokodów. Szczegółowa znajomość normy i stojących za wieloma jej aspektami decyzji daje nam szerszy pogląd na kierunek wprowadzonych zmian. Co istotne, dla nas jako praktyków z kilkunasto- i kilkudziesięcioletnim doświadczeniem zawodowym w projektowaniu geotechnicznym praktyczne aspekty normy są ważniejsze niż teoria. Jednocześnie mając doświadczenie w projektowaniu zarówno na rynku polskim, jak i zagranicznym, widzimy też różnice w kulturze projektowania. Poznanie tych różnic pozwala zrozumieć wiele z podstaw stosowania Eurokodów, w dużej mierze wywodzących się z rynków angielskiego, francuskiego i niemieckiego.

Mariusz Leszczyński: Nasz zespół, który ściśle ze sobą współdziała już od ponad siedmiu lat, skupia rozpoznawalne na rynku geotechnicznym indywidualności i w praktyce odpowiada za krajowe opracowanie nowej normy. Dodajmy, że tworzą go praktycy, którzy na co dzień projektują, zajmują się badaniami, oceną parametrów, jak również np. licznymi awariami związanymi z podłożem. Dodam nieskromnie, że jest to zespół, któremu się chce pracować, który pragnie dołożyć cegiełkę do rozwoju branży w kraju i dotychczas wszystkie działania prowadził pro publico bono. Każdy z nas specjalizuje się niejako w jednej części normy, równocześnie opierając swoją pracę na całym spektrum. Będąc praktykami, rozumiemy problemy dzisiejszej geotechniki w Polsce, jesteśmy świadomi braków, ale też widzimy, jak skokowo wzrósł potencjał ludzki w naszej branży w ostatnich 15 latach. Stąd jesteśmy zdania, że mamy solidne podstawy, aby pomóc zainteresowanym zapoznać się, zrozumieć i oswoić z nową normą.

Natalia Maca: Na pewno wyjątkowe jest to, że cały nasz zespół brał udział w tworzeniu drugiej generacji Eurokodu 7. Od 2015 r. nie tylko komentowaliśmy kolejne wersje robocze na poziomie krajowym, ale też aktywnie współtworzyliśmy treści i kierowaliśmy grupami roboczymi CEN/TC 250/SC 7 w kluczowych zakresach tematycznych. Jesteśmy również współautorami raportów JRC dotyczących implementacji Eurokodu 7, w tym wytycznych do projektowania i przykładów. Dzięki temu znamy kulisy zapisów normy, np. dlaczego zmieniono podejście do współczynników częściowych, skąd pochodzą modele obliczeniowe, jak ewoluował model geotechniczny, co oznaczają nowe wymagania dotyczące oporności konstrukcji i trwałości. Opowiemy o trudnych kompromisach, debatach w CEN oraz pułapkach interpretacyjnych, których nie ma w suchym tekście normy. To pozwoli zrozumieć ducha PN-EN 1997, znacznie ułatwiając wdrożenie zmian w praktyce projektowej.

To na pewno ogrom wiedzy do przyswojenia przez biura projektowe, wykonawców, inwestorów. Wiedzą Państwo, jak przekazać tę wiedzę w sposób efektywny?

Witold Bogusz: Częstym błędem szkoleń technicznych jest prezentacja wyłącznie informacji zawartych w normach, bez szerszego kontekstu i komentarza. Treść normy każdy może przeczytać sam, stąd naszym celem jest pokazanie tych wymogów w kontekście rzeczywistej praktyki projektowania w Polsce, a także przytoczenie kontekstu wprowadzanych zmian i stawianych wymogów. Uczestnicząc w licznych spotkaniach z naszymi kolegami z komitetu CEN/TC 250/SC 7, mieliśmy okazję poznać różne perspektywy dotyczące projektowania i poznać interesujące fakty stojące za niektórymi, czasem kontrowersyjnymi aspektami pierwszej oraz drugiej generacji Eurokodu 7.

Istotna jest dla nas również interakcja z uczestnikami, a nie tylko samo przekazanie informacji. Będziemy zachęcać do zadawania pytań, na które spróbujemy odpowiedzieć. Chcemy także poznać oczekiwania słuchaczy wobec nowej normy i procesu jej wdrażania w Polsce.

Co w praktyce zmieni wprowadzenie nowej normy?

Mariusz Leszczyński: To jest trudne pytanie, na które nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Poza warstwą techniczną oraz projektową mamy jeszcze bowiem warstwę prawną i szereg innych, na które nasz wpływ jest ograniczony. Natomiast jesteśmy przekonani, że norma w nowej odsłonie daje podstawę do tego, aby zmieniło się bardzo wiele, przede wszystkim jakościowo. Po pierwsze, podniesiona zostaje ranga geotechniki – to bardzo wiele w ujęciu choćby filozoficznym, czekaliśmy na ten krok wiele lat. Po drugie, zostanie uporządkowany proces projektowania z podziałem na poszczególne konstrukcje geotechniczne – jest to absolutna nowość z punktu widzenia normalizacji. Po trzecie i najważniejsze z mojego punktu widzenia, postawiona zostanie czytelna granica pomiędzy badaniami geologicznymi a rozpoznaniem podłoża. Te pierwsze są tylko jednym z elementów całego procesu. Norma Eurokod 7 nie będzie już nadużywana jako podręcznik uzasadniający takie czy inne badania przy równoczesnym szafowaniu parametrami na podstawie np. korelacji wobec cech wiodących. Będzie ona służyć rozpoznaniu podłoża w funkcji celu, jakim jest zdefiniowanie odpowiednich parametrów geotechnicznych do projektowania, zależnych – dodajmy – od stanu naprężenia i odkształcenia.

Wdrożenie nowych norm zawsze wymaga czasu i wysiłku. Czy w przypadku Eurokodu 7 ten proces może okazać się trudny?

Natalia Maca: Nie, z naszymi szkoleniami na pewno nie ma powodów do obaw. A patrząc szerzej, to mimo licznych zmian druga generacja Eurokodu 7 zachowuje wyraźną ciągłość z pierwszą (PN-EN 1997:2004), co ułatwi projektantom przejście, zwłaszcza w kluczowych obszarach, jak podejście współczynników częściowych czy weryfikacja stanów granicznych. W wielu aspektach nowa wersja wprowadza znaczące usprawnienia techniczne i większą łatwość użycia. Pozytywne efekty docenią w przyszłości też inni uczestnicy procesu budowlanego.

Na pewno jednak będą pewne wyzwania, choćby związane z aktualizacją aktów prawnych regulujących proces budowlany. Wyzwania stoją też przed inwestorami, takimi jak GDDKiA, PKP PLK, PSE, aby dostosowali swoje wytyczne i instrukcje do nowych norm. Ale to kwestia czasu i nie przeszkodzi w implementacji Eurokodu 7 do praktyki projektowej. Krótko mówiąc, ewolucja, a nie rewolucja – warto w to wejść z entuzjazmem.

Dziękuję za rozmowę.

Witold Bogusz, dr inż., przewodniczący Komitetu Technicznego nr 254 ds. Geotechniki PKN od 2024 r. W prace normalizacyjne związane z opracowaniem drugiej generacji Eurokodu 7 był zaangażowany od 2015 r. jako główny reprezentant Polski w CEN/TC 250/SC 7 Eurocode 7. Od 2019 do 2024 r. pełnił funkcję lidera jednej z grup podległych temu komitetowi – TG-D1 ds. skarp, konstrukcji oporowych i kotew. Jest współautorem poradników dotyczących implementacji drugiej generacji Eurokodu 7, wydanych przez podległy Komisji Europejskiej Instytut Joint Research Centre. Obecnie odpowiada za koordynację wdrażania nowej wersji Eurokodu 7 w Polsce oraz za opracowanie załączników krajowych do jego poszczególnych części.

Mariusz Leszczyński, mgr inż., geotechnik z niemal 30-letnim doświadczeniem branżowym, na co dzień zajmuje się projektowaniem oraz doradztwem geotechnicznym, a także zarządzaniem projektami. Jego głównym obszarem wiedzy są parametry geotechniczne. Przez kilkanaście lat pełnił funkcję przewodniczącego Komitetu Technicznego nr 254 ds. Geotechniki PKN, będąc jednocześnie krajowym przedstawicielem w komitecie CEN/TC 250/SC 7 Eurocode 7. Obecnie jest zaangażowany na poziomie europejskim oraz krajowym we wdrożenie nowej odsłony normy, godząc to z rolą geotechnika w dwóch spółkach, które znajdują się pod jego pieczą.

Natalia Maca, mgr inż., projektantka konstrukcji geotechnicznych i kierowniczka Biura Inżynierskiego w ISCHEBECK TITAN POLSKA z ponad 15-letnim doświadczeniem. Od 2019 r. pracuje nad drugą generacją Eurokodu 7. W ramach komitetu CEN/TC 250/SC 7 Eurocode 7 kierowała m.in. grupami ds. konstrukcji gwoździowanych oraz kotew skalnych i była członkiem TG B2 Design Examples, z którą współtworzyła raport JRC. Edukuje w zakresie Eurokodu 7 m.in. przez Rock Engineering Platform ISRM oraz ISSMGE ERTC10. Jest zaangażowana w działania Komitetu Technicznego nr 254 ds. Geotechniki PKN oraz pełni funkcję przedstawicielki Polski w CEN/TC 288/WG 27 Micropiles i ISO/TC182/WG11 Static testing of geotechnical structures.

I Konferencja Nowy EUROKOD 7 –Geotechnika Przyszłości
Kiedy? 17 marca 2026 r.
Gdzie? AGH Kraków, budynek B-8
Rejestracja, program,  partnerstwo i szczegóły: https://nowyeurokod7.pl

W 2025 r. Wydział Budownictwa Lądowego i Wodnego (WBLiW) Politechniki Wrocławskiej obchodził 80-lecie istnienia. Jak kształtowała się historia Wydziału?

Historia Wydziału Budownictwa Lądowego i Wodnego jest na tyle bogata, że trudno ją zamknąć w kilku zdaniach, ale warto wskazać kilka momentów przełomowych. Wydział powstał w 1945 r. jako jeden z czterech filarów nowo tworzonej Politechniki Wrocławskiej, w realiach powojennej odbudowy kraju, w dużej mierze dzięki zaangażowaniu środowiska akademickiego wywodzącego się ze Lwowa. Już w listopadzie 1945 r. odbyły się pierwsze wykłady, a pierwszym dziekanem i organizatorem Wydziału był prof. arch. Tadeusz Stanisław Wróbel.

Wydział wielokrotnie zmieniał swoją strukturę i nazwę, dostosowując się do zmieniających się potrzeb nauki, gospodarki i edukacji. Od Wydziału Budownictwa, przez Wydział Budownictwa Lądowego, aż po obecną nazwę, która od 1990 r. najlepiej oddaje szeroki zakres prowadzonych badań i kształcenia. Istotnym momentem była również zmiana struktury organizacyjnej: od klasycznego modelu katedralnego, przez strukturę instytutową wprowadzoną w 1968 r., aż po powrót do struktury katedralnej w ostatnich latach, co było świadomą decyzją wzmacniającą tożsamość naukową zespołów.

Te zmiany pokazują, że Wydział nigdy nie był strukturą statyczną. Przeciwnie – potrafił się przeobrażać, zachowując jednocześnie ciągłość tradycji. A jej najważniejszym elementem zawsze byli ludzie: kolejne pokolenia profesorów, badaczy, inżynierów praktyków, doktorantów i studentów, którzy przez 80 lat tworzyli markę WBLiW i jego silną pozycję w kraju oraz za granicą.

Co uznałby Pan za największe sukcesy WBLiW?

80 lat historii Wydziału to 80 lat sukcesów, które trudno jednoznacznie uporządkować i jeszcze trudniej w pełni ocenić z perspektywy jednej osoby. Tym bardziej, że mam 44 lata i jestem prawdopodobnie najmłodszym dziekanem w historii Wydziału. Dlatego z dużym szacunkiem odnoszę się do dokonań moich poprzedników i całych pokoleń pracowników.

Patrząc historycznie, do największych osiągnięć Wydziału należy z pewnością jego trwały wkład w rozwój polskiej inżynierii lądowej i wodnej zarówno przez kształcenie tysięcy inżynierów, jak i realne oddziaływanie na praktykę inżynieryjną. Wystarczy wspomnieć o ukształtowaniu wrocławskiej szkoły mostownictwa, udziale naszych pracowników w projektowaniu obiektów, które przeszły do historii techniki, czy o wieloletniej roli Wydziału jako zaplecza eksperckiego dla kluczowych inwestycji infrastrukturalnych w kraju.

Z mojej perspektywy, czyli ostatnich lat, jednym z największych i najbardziej wymiernych sukcesów jest nieprzerwane zajmowanie przez Wydział pierwszego miejsca w rankingu Perspektywy – już po raz jedenasty z rzędu. To nie jest jednorazowy wynik, lecz efekt długofalowej pracy całej społeczności: wysokiej jakości kształcenia, zaangażowania kadry, dobrej współpracy z otoczeniem oraz konsekwentnego dbania o standardy akademickie.

Kim są najsłynniejsi absolwenci?

Wskazanie najsłynniejszych absolwentów WBLiW nie jest zadaniem prostym i mówię to z pełną odpowiedzialnością. Przez 80 lat Wydział wypromował ok. 21 tys. absolwentów, z których wielu odegrało i nadal odgrywa kluczową rolę w rozwoju polskiego budownictwa, infrastruktury i inżynierii. W tak licznym gronie zawsze istnieje ryzyko, że wymieniając jednych, pominie się innych, równie zasłużonych. Dlatego, zamiast wskazywać pojedyncze nazwiska, wolę powiedzieć, że największą wartością i wizytówką WBLiW są jego absolwenci jako środowisko – rzetelni, odpowiedzialni inżynierowie, którzy przez dekady współtworzyli i nadal współtworzą nowoczesną infrastrukturę w Polsce i poza jej granicami.

A najważniejsze obiekty zrealizowane przez wychowanków Wydziału w kraju i za granicą?

Z reguły wolę odpowiadać na tego typu pytania w sposób ogólny, ponieważ wskazywanie konkretnych realizacji zawsze niesie ryzyko pominięcia wielu równie ważnych obiektów i osób, jednak pozwolę sobie zrobić jeden wyjątek. Jeśli miałbym wskazać jeden obiekt o charakterze symbolicznym i wyjątkowym, to bez wątpienia byłby to Most Rędziński we Wrocławiu, zaprojektowany przez prof. Jana Biliszczuka, wieloletniego pracownika naszego Wydziału i jednego z twórców wrocławskiej szkoły mostownictwa. W momencie oddania do użytku był to obiekt o najdłuższym przęśle w swojej klasie na świecie, stanowiący nie tylko osiągnięcie techniczne, ale również dowód odwagi inżynierskiej i wysokiego poziomu kompetencji środowiska skupionego wokół Wydziału.

Jak przebiegał jubileusz 80-lecia?

Rok 2025 był dla WBLiW rokiem jubileuszowym, wypełnionym wydarzeniami naukowymi, dydaktycznymi i integrującymi naszą społeczność. Centralnym punktem obchodów była uroczystość jubileuszowa, która odbyła się 17 października 2025 r. na Politechnice Wrocławskiej, a jej program łączył wystąpienia oficjalne, wykłady jubileuszowe oraz spotkania umożliwiające rozmowę i integrację wielu pokoleń pracowników, absolwentów, studentów i partnerów Wydziału. Dla mnie osobiście był to szczególny moment, bo rzadko zdarza się, aby w jednym miejscu spotkały się tak różne generacje ludzi współtworzących historię Wydziału. Symbolicznym i bardzo wrocławskim akcentem jubileuszu było odsłonięcie krasnala miejskiego przed budynkiem C7 – nowego, nieco nietypowego „członka społeczności” Wydziału, który od tego momentu stał się trwałym elementem tej historii.

Jak prezentuje się WBLiW w liczbach?

Obecnie WBLiW jest jednym z największych wydziałów budownictwa w kraju. W jego strukturze funkcjonuje sześć katedr obejmujących pełne spektrum zagadnień inżynierii lądowej i wodnej – od budownictwa ogólnego i inżynierii materiałowej, przez mechanikę budowli i geotechnikę, po infrastrukturę transportową. Społeczność Wydziału liczy łącznie ponad 2000 osób. Zatrudniamy ponad 200 pracowników, w tym ok. 170 nauczycieli akademickich i pracowników badawczych, wśród których znajduje się 16 profesorów tytularnych oraz 25 doktorów habilitowanych. Na Wydziale kształci się obecnie ok. 1800 studentów na studiach stacjonarnych, niestacjonarnych i podyplomowych, a także ok. 60 doktorantów realizujących kształcenie we współpracy ze Szkołą Doktorską.

Jak już wspomniałem, od początku istnienia Wydział wypromował ok. 21 tys. absolwentów, a każdego roku jego mury opuszcza kilkuset nowych inżynierów i magistrów. Te liczby najlepiej pokazują nie tylko skalę działania Wydziału, ale także odpowiedzialność, jaka na nim spoczywa zarówno w kształceniu przyszłych inżynierów, jak i w tworzeniu zaplecza naukowego i eksperckiego dla rozwoju nowoczesnego, bezpiecznego budownictwa.

Jaka jest strategia rozwoju Wydziału?

Strategia rozwoju WBLiW jest ściśle powiązana ze strategią Politechniki Wrocławskiej na lata 2023–2030. W odpowiedzi na ten dokument opracowaliśmy na Wydziale własny Plan Rozwoju, który wyznacza kierunki działań w pięciu kluczowych obszarach: kształcenia, badań i innowacji, współpracy z otoczeniem, społeczności oraz infrastruktury. 

W obszarze badań i innowacji koncentrujemy się na wzmacnianiu kultury wnioskowania o środki zewnętrzne z grantów oraz wspieraniu pracowników w realizacji ambitnych projektów badawczych i badawczo-rozwojowych. Temu celowi służy m.in. utworzenie wydziałowej sekcji administracyjnej ds. projektów, zespołu ds. wsparcia inicjatyw projektowych oraz powołanie Akademii Młodej Kadry, która ma wspierać najbardziej aktywnych młodych naukowców i promować dobre wzorce pracy badawczej. Jednocześnie dużą wagę przykładamy do jakości i aktualności kształcenia zarówno przez modyfikację programów studiów, jak i uruchamianie nowych kierunków odpowiadających na wyzwania rynku, zrównoważony rozwój i potrzeby infrastrukturalne. Kluczowym elementem strategii jest także pogłębianie współpracy z otoczeniem społeczno-gospodarczym, w tym z przemysłem, absolwentami oraz Radą Społeczną Wydziału.

Co wyróżnia absolwenta WBLiW?

Zacznę bez fałszywej skromności: absolwenta naszego Wydziału najłatwiej rozpoznać po tym, że ukończył najlepszy wydział budownictwa w kraju, i to jedenasty raz z rzędu, co potwierdza ranking Perspektywy. To brzmi jak żart, ale każdy, kto przeszedł przez te studia, wie, że to raczej dowód odporności psychicznej i inżynierskiego charakteru.

Absolwent WBLiW to w moim przekonaniu inżynier po przejściach – ktoś, kto nauczył się funkcjonować pod presją terminów, skomplikowanych obliczeń i odpowiedzialnych decyzji. To osoba, która wie, że w budownictwie nie ma miejsca na jakoś to będzie, bo projekty i realizacje konstrukcji nie wybaczają błędów. Charakterystyczne jest również to, że nasi absolwenci potrafią odnaleźć się zarówno przy biurku projektowym, jak i na budowie czy w pracy eksperckiej. To efekt szerokiego spektrum specjalności i bardzo silnego osadzenia Wydziału w praktyce inżynierskiej. Krótko mówiąc, absolwent WBLiW nie szuka łatwych dróg, bo studia nauczyły go, że solidne fundamenty zawsze są ważniejsze niż skróty.

Dlaczego warto u Was studiować?

Bo to Wydział, który od lat łączy wysokie wymagania z realnymi możliwościami rozwoju. Studiowanie u nas oznacza naukę na najlepszym wydziale budownictwa w kraju, potwierdzoną wieloletnimi rankingami, ale też codzienny kontakt z kadrą, która nie tylko uczy, lecz aktywnie projektuje, bada i współpracuje z przemysłem. To, co szczególnie nas wyróżnia, to fakt, że blisko jedna trzecia kadry posiada uprawnienia budowlane. To najlepszy dowód na to, że nasi pracownicy czynnie uczestniczą w projektowaniu, realizacji i ocenie obiektów inżynieryjnych, a studenci uczą się od osób, które na co dzień mierzą się z realnymi problemami budownictwa.

Uważam, i mówię to z pełną odpowiedzialnością za swoje słowa, że warto studiować na naszym Wydziale, bo to miejsce, które wymaga dużo, ale daje jeszcze więcej – solidne fundamenty teoretyczne, praktyczne kompetencje i zawodową pewność, że to, co się projektuje i buduje, ma jak najlepiej służyć ludziom.

Wydział organizuje dwie ważne konferencje branżowe: Wrocławskie Dni Mostowe oraz Zimową Szkołę Geomechaniki i Geotechniki. Czy może Pan przybliżyć historię, tematykę i grupę docelową tych wydarzeń?

Wrocławskie Dni Mostowe to największa i jedna z najważniejszych konferencji mostowych w Polsce, od lat stanowiąca centralne forum wymiany wiedzy i doświadczeń dla środowiska inżynierii mostowej. Wydarzenie zostało zainicjowane przez prof. Jana Biliszczuka i jest silnie związane z wrocławską szkołą mostownictwa, której dorobek ma uznanie zarówno w kraju, jak i za granicą. Konferencja poświęcona jest kluczowym zagadnieniom współczesnej inżynierii mostowej: nowoczesnym rozwiązaniom konstrukcyjnym, projektowaniu i realizacji obiektów stalowych, betonowych i zespolonych, problematyce trwałości, diagnostyki, utrzymania i modernizacji mostów oraz doświadczeniom z realizacji obiektów innowacyjnych i niestandardowych. W porównaniu z innymi wydarzeniami branżowymi o podobnej tematyce Wrocławskie Dni Mostowe wyróżniają się skalą, ciągłością i silnym osadzeniem w praktyce inżynieryjnej. Co roku gromadzą kilkuset uczestników z całego kraju, potwierdzając swoją pozycję najważniejszego krajowego forum mostowego. 

Jeśli chodzi o Zimową Szkołę Geomechaniki i Geotechniki, to jest ona konferencją szczególnie bliską mojemu sercu, bo z tym wydarzeniem związana jest duża część mojego życia zawodowego i nie tylko. Jestem geotechnikiem, więc od lat uczestniczę w Szkole regularnie, ale moja relacja z nią zaczęła się dużo wcześniej. Po raz pierwszy wziąłem w niej udział jeszcze jako student V roku WBLiW – była to 28. edycja w 2005 r. w Szklarskiej Porębie. Doskonale pamiętam stres i tremę towarzyszące występowaniu przed gronem najwybitniejszych profesorów geoinżynierii w Polsce. I rzeczywiście, Zimowa Szkoła zawsze była prawdziwą szkołą – miejscem, gdzie młody adept nauki wychodził na scenę i dostawał solidną, merytoryczną lekcję. Wszystko to jednak odbywało się w atmosferze wzajemnego szacunku, życzliwości i troski o rozwój młodszych kolegów.

Być może właśnie dlatego Zimowa Szkoła od lat zajmuje szczególne miejsce w polskim środowisku geoinżynieryjnym. Nie jest to klasyczna konferencja referatowa, lecz forum pogłębionej, często bardzo wymagającej dyskusji naukowej, poświęconej mechanice gruntów i skał, geotechnice, budownictwu podziemnemu oraz oddziaływaniom grunt – konstrukcja. Jej znakiem rozpoznawczym jest wysoki poziom merytoryczny, otwartość na krytyczną dyskusję oraz realne wsparcie rozwoju młodych naukowców i inżynierów.

Trzeba jednak uczciwie powiedzieć, że forma Zimowej Szkoły – podobnie jak wielu innych wydarzeń naukowych – z biegiem lat ewoluuje. Coraz wyraźniej przesuwa się ona w stronę bardziej klasycznej konferencji, z większym udziałem wystąpień aplikacyjnych i tematów realizowanych na styku nauki i przemysłu. Jest to w dużej mierze konsekwencja rosnącego nacisku na współpracę nauki z gospodarką i wdrożeniowy charakter badań. Osobiście nieco nad tym ubolewam, bo kilkanaście lat temu w programie było więcej czystej nauki i fundamentalnych rozważań, które stanowiły intelektualny rdzeń Szkoły. Z drugiej strony staramy się dziś świadomie zachować ten balans, tak aby Zimowa Szkoła nadal pozostawała miejscem wymagającej debaty naukowej, a jednocześnie odpowiadała na aktualne wyzwania praktyki inżynieryjnej. Przypomnę, że projekt pod nazwą Zimowa Szkoła realizujemy wspólnie z Akademią Górniczo-Hutniczą. Konferencja odbywa się co roku, a organizacją wymieniamy się co drugi rok.

Moja osobista droga związana ze Szkołą jest dla mnie symboliczna: zaczynałem jako student, później jako młody naukowiec, a od 2023 r. mam zaszczyt pełnić funkcję przewodniczącego komitetu organizacyjnego. To ogromna odpowiedzialność, zwłaszcza gdy ma się świadomość nazwisk profesorów, którzy tę funkcję pełnili przede mną i którzy budowali rangę Szkoły przez dziesięciolecia.

A na koniec pozwolę sobie na jeszcze jeden osobisty akcent: to właśnie na Zimowej Szkole poznałem swoją przyszłą żonę. Myślę, że to najlepiej pokazuje, jak wyjątkowym miejscem jest to wydarzenie – oprócz tego, że łączy pokolenia i scala środowiska naukowe i inżynierskie, to czasem nawet zmienia życie w sposób zupełnie nieoczekiwany.

Był pan prelegentem na XIV Konferencji Naukowo-Technicznej Mosty, przepusty i przejścia dla zwierząt – infrastruktura wobec wyzwań klimatycznych i zjawisk ekstremalnych. Dolny Śląsk zawsze mocno odczuwa skutki powodzi, jak Pan ocenia politykę rządu w tym zakresie? Jakie są wyzwania, szanse i zagrożenia?

To rzeczywiście trudne pytanie, dlatego chciałbym wyraźnie zaznaczyć, że wypowiadam się wyłącznie z perspektywy naukowca i inżyniera budownictwa. Polityką się nie zajmuję i nie chcę jej oceniać – od tego są politycy. Moją rolą jest natomiast wskazywanie rozwiązań technicznych i systemowych, które realnie zwiększają bezpieczeństwo przeciwpowodziowe.

Z tej perspektywy kluczowe są dwie kwestie. Po pierwsze – budowa nowej infrastruktury hydrotechnicznej, w szczególności zbiorników przeciwpowodziowych. Jestem zdecydowanym zwolennikiem takich rozwiązań, bo mamy twarde dowody ich skuteczności. Przykładem jest zbiornik Racibórz Dolny, który w ostatnich latach realnie ograniczył skalę zagrożeń powodziowych w dolinie Odry. Podobnie należy ocenić realizację nowych zbiorników w Kotlinie Kłodzkiej, np. Roztoki Bystrzyckie czy Boboszów. To inwestycje, które stawiają czoła rzeczywistemu ryzyku i coraz częstszym zjawiskom ekstremalnym. Dlatego z wielką satysfakcją przyjąłem informację o planowanej budowie zbiornika retencyjnego w Kamieńcu Ząbkowickim, który ma stać się kluczowym elementem systemu ochrony przeciwpowodziowej w dorzeczu Nysy Kłodzkiej. Zbiornik ten dopełni kaskadę istniejących obiektów retencyjnych i znacząco zwiększy bezpieczeństwo przeciwpowodziowe Dolnego Śląska i Opolszczyzny.

Druga równie ważna kwestia to pilna modernizacja istniejącej infrastruktury hydrotechnicznej. Spora część zapór i zbiorników była projektowana lub modernizowana wiele lat temu, według zupełnie innych założeń hydrologicznych. Ich urządzenia spustowe często nie są przystosowane do współczesnych intensywności fal powodziowych, które – co wiemy – mają dziś inną skalę i dynamikę. Brak systematycznej modernizacji prowadzi do realnych zagrożeń, czego dramatycznym przykładem może być awaria zapory w Stroniu Śląskim we wrześniu 2024 r. Z inżynieryjnego punktu widzenia nie ma tu alternatywy: stare obiekty trzeba przebudowywać i dostosowywać do nowych warunków hydrologicznych, i to w trybie pilnym. Zmiany klimatyczne nie są już scenariuszem przyszłości, lecz faktem, z którym infrastruktura musi sobie radzić tu i teraz.

Jeśli czegoś dziś najbardziej potrzebujemy, to długofalowego, konsekwentnego podejścia opartego na wiedzy technicznej, analizach ryzyka i doświadczeniach ze zrealizowanych obiektów. Powódź nie jest zjawiskiem politycznym, a jej kontrolowanie to problem inżynieryjny, który wymaga inżynierskich decyzji.

Jak Pan ocenia możliwości powstania metra we Wrocławiu? Czy budownictwo podziemne jest szansą dla polskich miast?

Zacznę od tego, że jestem zwolennikiem budowy metra we Wrocławiu, choć mam pełną świadomość, że jest to zagadnienie wielowymiarowe, m.in. inżynieryjne, społeczne i ekonomiczne, i tylko całościowe spojrzenie ma tu sens.

Z punktu widzenia inżynieryjnego chcę wyraźnie podkreślić jedno: współczesne technologie tunelowania są dziś na takim poziomie, że trudne warunki hydrogeologiczne Wrocławia nie stanowią bariery, której nie da się pokonać. Pytanie nie brzmi, czy we Wrocławiu da się zbudować metro, tylko jak i za ile. Technologie tarcz TBM, nowoczesne metody obudów tunelowych, zaawansowane systemy monitoringu i kontroli oddziaływań na zabudowę pozwalają dziś realizować tego typu inwestycje w znacznie trudniejszych warunkach niż te, które mamy we Wrocławiu.

Aspekt społeczny jest dla mnie równie istotny, a być może nawet kluczowy. Wrocław to miasto o zwartej, historycznej zabudowie, bez pełnego systemu obwodnic i szerokich arterii na obrzeżach. W takich warunkach realne ograniczenie korków przez dalszą rozbudowę infrastruktury naziemnej jest bardzo trudne. Doświadczenia wielu miast europejskich – często porównywalnych lub nawet mniejszych od Wrocławia, jak Rennes, Lozanna czy Brescia – pokazują, że metro lub kolej podziemna, połączone z systemem parkingów Park&Ride i transportem aglomeracyjnym, przynoszą wymierne korzyści w postaci zmniejszenia ruchu samochodowego i poprawy jakości życia w mieście.

Pozostaje aspekt ekonomiczny, który jest najtrudniejszy. Nie jestem ekonomistą, ale trzeba uczciwie powiedzieć, że prawdopodobnie żadne polskie miasto samodzielnie nie zdoła sfinansować budowy metra. To brutalna, ale realistyczna diagnoza. Dlatego kluczowym wyzwaniem dla władz miasta jest długofalowe myślenie strategiczne i konsekwentne poszukiwanie zewnętrznych źródeł finansowania – krajowych i europejskich – bo są to inwestycje, których efektów nie mierzy się w jednej kadencji, lecz w perspektywie pokoleń. 

Podsumowując, budownictwo podziemne jest realną szansą dla polskich miast, w tym Wrocławia. Warunki techniczne na to pozwalają, potrzeby społeczne są coraz bardziej widoczne, a największym wyzwaniem pozostaje znalezienie modelu finansowania i odwagi decyzyjnej, by myśleć o mieście w horyzoncie kilkudziesięciu, a nie kilku lat.

Z jakimi problemami boryka się polska geotechnika? Co warto zmienić? Jak powinna wyglądać geotechnika przyszłości?

Polska geotechnika boryka się dziś z kilkoma problemami o charakterze systemowym. Jednym z najważniejszych jest wciąż niedocenianie roli rozpoznania podłoża gruntowego na wczesnym etapie inwestycji. Badania geotechniczne zbyt często są traktowane jako koszt, który należy ograniczyć, a nie jako inwestycja w bezpieczeństwo i trwałość obiektu. W praktyce prowadzi to do sytuacji, w których zakres badań jest redukowany do minimum formalnego. Na etapie projektu wszystko wygląda poprawnie, ale już w trakcie realizacji okazuje się, że warunki gruntowo-wodne są bardziej złożone – pojawiają się nierozpoznane warstwy słabonośne, wysoki poziom wód gruntowych czy niekorzystne zjawiska filtracyjne. W efekcie konieczne są kosztowne zmiany technologii, wzmocnienia podłoża lub korekty projektu, a oszczędności poczynione na etapie badań są wielokrotnie tracone przez późniejsze problemy.

Wydaje mi się, że pewną bolączką wciąż pozostaje zbyt słaba współpraca pomiędzy geotechnikiem, projektantem konstrukcji i wykonawcą. Nierzadko geotechnik bywa sprowadzany do roli autora dokumentacji, zamiast być realnym partnerem w procesie inwestycyjnym, także na etapie realizacji i monitoringu obiektu.

Jeśli chodzi o to, co warto zmienić, to kluczowe jest wzmocnienie roli geotechnika w całym cyklu życia inwestycji – od koncepcji, przez projekt i wykonawstwo, aż po eksploatację. Potrzebujemy także większego nacisku na jakość kształcenia, odpowiedzialność zawodową i rozwój młodej kadry, tak aby geotechnika była postrzegana jako dziedzina wymagająca wysokich kompetencji, a nie jedynie obsługa formalna projektu. Tu znaczna część odpowiedzialności spoczywa na ośrodkach akademickich, mam na myśli odpowiedzialne kształcenie nowych pokoleń geotechników w szkołach wyższych.

Geotechnika przyszłości to geotechnika oparta na danych, analizie ryzyka i nowoczesnych narzędziach, w tym także AI. Coraz większą rolę będą odgrywać zaawansowane badania in situ i laboratoryjne, modelowanie numeryczne, monitoring podłoża i konstrukcji oraz integracja tych informacji w procesie podejmowania decyzji. Będzie to także geotechnika silnie związana z bezpieczeństwem, której głównymi filarami mogą pozostawać aspekty dotyczące obronności, zmian klimatu czy niezależności energetycznej.

Dziękuję za rozmowę.

Jubileuszowy film jest pod tym linkiem

www.wbliw.pwr.edu.pl

Przewodniczył Pan Komitetowi Naukowemu XIV Konferencji Naukowo-Technicznej Mosty, przepusty i przejścia dla zwierząt – infrastruktura wobec wyzwań klimatycznych i zjawisk ekstremalnych, która odbyła się w Zielonej Górze 10–11  grudnia 2025 r. Jakie poruszane na niej zagadnienia były najważniejsze?

Adam Wysokowski: Program konferencji był bardzo rozbudowany i celowo skonstruowany tak, aby odzwierciedlać najważniejsze wyzwania, przed którymi stoi dziś inżynieria komunikacyjna. Konferencję rozpoczęliśmy od uroczystego otwarcia z udziałem przedstawicieli władz Uniwersytetu Zielonogórskiego, administracji samorządowej, zarządców infrastruktury drogowej i kolejowej oraz środowiska naukowego. Z wypowiedzi zaproszonych dostojnych gości już na tym etapie wybrzmiała potrzeba integracji wiedzy technicznej z realnymi problemami eksploatacyjnymi i środowiskowymi.

Dominowały tematy związane z trwałością mostów i przepustów, nowoczesnymi metodami projektowania konstrukcji gruntowo-powłokowych oraz adaptacją infrastruktury do zmian klimatycznych. Bardzo istotnym tematem była także ekologia, w szczególności przejścia dla zwierząt będące integralnym elementem systemów transportowych. Konferencja pokazała, że infrastruktura nie może być dziś projektowana w oderwaniu od potrzeb środowiska naturalnego i coraz częściej występujących ekstremalnych zjawisk pogodowych, mających wpływ na jej trwałość.

Jerzy Howis: Z punktu widzenia praktyka bardzo ważne było to, że program nie ograniczał się do zagadnień teoretycznych. Każda sesja zawierała odniesienia do konkretnych realizacji, doświadczeń z ostatnich lat oraz do problemów, które pojawiły się po powodzi w 2024 r. Dzięki temu konferencja miała wyraźnie aplikacyjny charakter.

Duże zainteresowanie wzbudził panel dyskusyjny Infrastruktura komunikacyjna przyszłości – kierunki rozwoju i ograniczenia. Jakie były główne wątki tej debaty i kto w niej uczestniczył?

Adam Wysokowski: Panel był jednym z kluczowych punktów programu, ponieważ pozwolił na swobodną, ale merytoryczną dyskusję pomiędzy osobami mającymi realny wpływ na kształtowanie polityki infrastrukturalnej i standardy projektowania w Polsce. W debacie udział wzięli przedstawiciele administracji centralnej, Instytutu Badawczego Dróg i Mostów oraz środowiska akademickiego. Rozmawialiśmy o tym, w jakim kierunku powinna rozwijać się infrastruktura transportowa, gdzie są granice techniczne, środowiskowe i finansowe oraz jak pogodzić rosnące wymagania formalne z racjonalnym gospodarowaniem środkami publicznymi. Mam nadzieję, że dyskusja dała uczestnikom realny i aktualny obraz obecnej sytuacji na rynku infrastrukturalnym oraz wyzwań, z którymi w niedalekiej przyszłości będziemy musieli się zmierzyć.

Jerzy Howis: Istotny był również wątek przejść dla zwierząt i ich efektywności. Zwracaliśmy uwagę, że przyszłość nie leży w mechanicznym zwiększaniu parametrów geometrycznych, lecz w lepszym rozpoznaniu lokalnych uwarunkowań, monitoringu oraz analizie rzeczywistego wykorzystania tych obiektów przez faunę. Dyskusja wykazała również, że środowisko inżynieryjne jest gotowe do dialogu z ekologami i administracją, ale oczekuje decyzji opartych na danych, a nie wyłącznie na założeniach teoretycznych. To bardzo ważny sygnał na przyszłość.

Konferencja zgromadziła liczne grono patronów, partnerów i sponsorów. Jakie znaczenie miało to wsparcie?

Adam Wysokowski: Obecność patronów oraz partnerów branżowych była dowodem na to, że konferencja ma ugruntowaną pozycję w środowisku infrastrukturalnym. Wsparcie ze strony uczelni, instytutów badawczych, zarządców dróg i kolei oraz firm branżowych pozwoliło zorganizować wydarzenie na wysokim poziomie merytorycznym i organizacyjnym. To także potwierdzenie, że tematy poruszane podczas konferencji są istotne nie tylko z punktu widzenia nauki, ale również praktyki inwestycyjnej.

Jerzy Howis: Dla uczestników bardzo ważne było to, że w jednej sali spotkali się projektanci, wykonawcy, inwestorzy i administracja. Taka konfiguracja sprzyja realnej dyskusji i wyciąganiu odpowiednich wniosków. Z punktu widzenia organizacyjnego warto podkreślić rolę wydawnictwa nbi med!a i środowiska skupionego wokół „Nowoczesnego Budownictwa Inżynieryjnego”, które od lat konsekwentnie wspiera wymianę wiedzy i stanowi do tego dobrą i sprawdzoną platformę.

W trakcie konferencji obchodzono Pańskie 70. urodziny. Jak przebiegała ta uroczystość?

Adam Wysokowski: Jubileusz miał charakter osobisty i był dla mnie ogromnym wyróżnieniem. Odbył się w gronie przyjaciół, w tym przedstawicieli instytucji naukowych i branżowych z całej Polski. Padło wiele ciepłych słów dotyczących mojej działalności naukowej, dydaktycznej i organizacyjnej, ale przede wszystkim była to okazja do podkreślenia znaczenia pracy zespołowej i ciągłości pokoleń inżynieryjnych. Traktuję ten jubileusz nie jako podsumowanie, lecz jako chwilę refleksji i duży impuls do dalszej aktywności zawodowej. Było tam wiele momentów, które na zawsze zostaną w mojej pamięci.

Podczas uroczystej kolacji świętowano także 20-lecie wydawnictwa nbi med!a. Czy pamięta Pan, jak rozpoczęła się nasza współpraca? Co udało się nam wspólnie osiągnąć?

Adam Wysokowski: Ujawnię niewtajemniczonym, że współpraca ta rozpoczęła się w 2007 r. od rozmowy telefonicznej, w czasie której redaktor Mariusz Karpiński-Rzepa przekonywał mnie, że konstrukcje przepustów to „młodsi, a przez to słabsi bracia mostów” i warto poświęcić im więcej uwagi na łamach czasopisma „Nowoczesne Budownictwo Inżynieryjne” niż tylko w ramach jednorazowej publikacji. Dzięki tej rozmowie zapoczątkowaliśmy cykl, który rzetelne upowszechnia wiedzę inżynieryjną do dnia dzisiejszego. Osobiście nie spodziewałem się tak pozytywnego odzewu ze strony środowiska inżynieryjnego i dopingu do dalszego publikowania na temat przepustów i przejść dla zwierząt. Moim zdaniem nasza współpraca jest bardzo cenną relacją, opartą na zaufaniu i realizacji wspólnych celów.

Warto dodać, że na jubileusz zespół autorski przygotował 32. artykuł z tego cyklu, który został zamieszczony w kolportowanym podczas konferencji numerze „NBI” (nr 6/2025). Przy okazji zapraszamy do zapoznania się z jego treścią (dotyczy smutnego, ale i ważnego tematu – przepustów wobec zjawisk powodziowych).

Na konferencji podsumowano też działalność naukową i organizacyjną płk. dr. hab. inż. Janusza Szelki, prof. Uniwersytetu Zielonogórskiego. Jaką rolę odgrywa profesor Szelka w środowisku inżynieryjnym?

Adam Wysokowski: Janusz Szelka to postać wyjątkowa, łącząca doświadczenie akademickie z praktyką wojskową i inżynieryjną. Jego działalność obejmuje zagadnienia infrastruktury krytycznej, bezpieczeństwa oraz odporności obiektów inżynieryjnych na zagrożenia ekstremalne. Przez lata kształcił kolejne pokolenia inżynierów, a jego wkład w rozwój konstrukcji mostów tymczasowych w warunkach kryzysowych jest nie do przecenienia. Udowodniło to m.in. szerokie grono wychowanków Profesora, a jednocześnie uczestników naszej konferencji. Podsumowanie jego dorobku było ważnym i symbolicznym momentem konferencji.

Referaty konferencyjne ukażą się drukiem. Czego mogą się spodziewać czytelnicy tej publikacji?

Adam Wysokowski: Planowana książka konferencyjna będzie zestawieniem aktualnych problemów infrastruktury komunikacyjnej omówionych podczas obrad konferencji. Znajdą się w niej referaty dotyczące projektowania i eksploatacji mostów i przepustów, konstrukcji gruntowo-powłokowych, przejść dla zwierząt oraz adaptacji infrastruktury do zmian klimatycznych. Publikacja będzie miała charakter zarówno naukowy, jak i praktyczny.

Jakie najważniejsze wnioski płyną z XIV edycji konferencji i jakie wyzwania stoją obecnie przed budowniczymi infrastruktury?

Adam Wysokowski: Jednym z kluczowych wniosków jest konieczność zmiany filozofii projektowania infrastruktury komunikacyjnej. Musimy nauczyć się projektować mądrzej, a nie tylko więcej. Zrównoważony rozwój nie polega na prostym zwiększaniu parametrów technicznych czy powierzchni obiektów, lecz na poszukiwaniu racjonalnego kompromisu pomiędzy ochroną środowiska, trwałością konstrukcji i realnymi kosztami inwestycyjnymi oraz utrzymaniowymi. Dotyczy to też właściwego zarządzania obiektami inżynieryjnymi.

Konferencja bardzo wyraźnie pokazała, że dotychczasowe podejście, szczególnie w odniesieniu do przejść dla zwierząt, wymaga korekty. Wyniki monitoringu eksploatacyjnego zarówno w Polsce, jak i w innych krajach Unii Europejskiej potwierdzają, że samo zwiększanie szerokości czy światła obiektów – zwłaszcza przejść dolnych – nie gwarantuje wzrostu intensywności migracji fauny. Natura nie zawsze reaguje w sposób przewidywalny z punktu widzenia inżyniera, dlatego kluczowe znaczenie ma lokalizacja obiektu, jego wpisanie w krajobraz oraz powiązanie z systemem ogrodzeń i korytarzy ekologicznych.

Istotnym wnioskiem jest również potrzeba większego wykorzystania monitoringu i danych empirycznych jako podstawy do aktualizacji wytycznych projektowych. Odchodzenie od sztywnych, uniwersalnych parametrów na rzecz rozwiązań kontekstowych, dostosowanych do lokalnych warunków środowiskowych i przestrzennych, to kierunek widoczny już w wielu krajach europejskich. Polska stoi dziś przed podobnym wyzwaniem, szczególnie w kontekście planowanych nowych wytycznych. Z podobnym problemem musi zmierzyć się również infrastruktura kolejowa, gdzie modernizacja i budowa kolei dużych prędkości wymaga przemyślanego i sprawdzonego podejścia do tych zagadnień.

Jerzy Howis: Nie można również pominąć w tym kontekście wpływu zmian klimatycznych. Coraz częstsze zjawiska ekstremalne – powodzie, długotrwałe opady, erozja, wahania temperatur – wymuszają projektowanie obiektów odporniejszych zarówno konstrukcyjnie, jak i funkcjonalnie. Dotyczy to nie tylko mostów i przepustów, ale również przejść dla zwierząt, które muszą zachować swoją funkcję także w warunkach kryzysowych.

Osobnym, ale nie mniej ważnym tematem są zagadnienia związane z obecną sytuacją geopolityczną w Europie Środkowo–Wschodniej w aspekcie bezpieczeństwa infrastruktury komunikacyjnej naszego kraju oraz ludności cywilnej. Podczas obrad szczególną uwagę poświęcono konstrukcjom mostów składanych w warunkach kryzysowych, schronom dla ludności cywilnej oraz naukowego podejścia do ich projektowania w zakresie odporności na zjawiska ekstremalne. Sądzę, że wiele z przedstawionych zagadnień stanowiło inspirujące źródło najnowszej wiedzy dla uczestników naszej konferencji.

Kiedy planowana jest jubileuszowa XV konferencja i jaka tematyka będzie dominować?

Adam Wysokowski: Biorąc pod uwagę wnioski i potrzeby określone przez uczestników ostatniej edycji, XV konferencja powinna koncentrować się na wdrażaniu nowych wytycznych, ocenie ich skuteczności w praktyce oraz na cyfryzacji projektowania i monitoringu infrastruktury komunikacyjnej. Obecnie stoimy przed zupełnie nowymi wyzwaniami inżynieryjnymi, którymi musimy wspólnie sprostać. Zatem zagadnienia związane z szeroko pojętym bezpieczeństwem to naturalny kierunek rozwoju tej konferencji. Jubileuszowa XV konferencja planowana jest za dwa lata, czyli w 2027 r., tradycyjnie w okresie przedświątecznym. Już teraz serdecznie Państwa zapraszamy na to wydarzenie.

Dziękuję za rozmowę.

Zacznijmy od podstawowego pytania, na czym polega technologia niskoemisyjnych cementów i co odróżnia ją od tradycyjnych cementów stosowanych w Polsce.

Technologia niskoemisyjnych cementów stanowi przełom w porównaniu z tradycyjnymi mieszankami stosowanymi w Polsce od lat 90. XX w. Przez długi czas na rynku dominował cement czysto klinkierowy – wysoce emisyjny, ale będący standardem w realizacjach drogowych. STRABAG zdecydował się przełamać ten schemat i wprowadzić rozwiązania oparte na cementach niższej klasy emisyjności. Pierwszym etapem było przejście od cementu typu CEM I (najbardziej emisyjnego) do CEM II, co było zgodne z obowiązującymi normami i specyfikacjami technicznymi. Następnie poszliśmy o krok dalej i wdrożyliśmy cement CEM III. W Polsce jego zastosowanie do budowy nawierzchni drogowych nie jest jeszcze dopuszczone w dokumentach wzorcowych. Dlatego aby przeprowadzić pilotaż, musieliśmy uzyskać zgodę inwestora (GDDKiA), a także zaangażować do odcinka doświadczalnego nadzór naukowy, który pełniła Politechnika Białostocka. W efekcie powstał odcinek testowy o długości ok. 900 m na autostradzie A2 w okolicach Siedlec, który został objęty wydłużoną gwarancją.

Dlaczego ten odcinek jest traktowany jako innowacyjny?

Innowacyjność naszego podejścia polega na zastosowaniu hybrydowego układu: w dolnej warstwie wykorzystaliśmy cement CEM III, a w górnej – CEM II. Dzięki temu możemy nie tylko ograniczyć emisję CO₂, ale też zbadać w praktyce trwałość i efektywność takiego połączenia.

Jak już wspomniałem, to rozwiązanie nie jest jeszcze formalnie dopuszczone, dlatego od samego początku zostało zakwalifikowane jako odcinek innowacyjny, wykonywany pod specjalnym nadzorem i z odstępstwem od dokumentacji. Ten fragment został wyraźnie oznakowany na drodze, objęty 10-letnią gwarancją i przez cały ten czas będziemy go monitorować.

Wdrożenie tej technologii w naszym przypadku nie było proste. Proces przekonywania inwestora trwał blisko rok. Partner publiczny, jakim jest GDDKiA, działa ostrożnie.

Krzysztof Zadrożny, Strabag – Niskoemisyjne drogi betonowe

Jak w praktyce przebiega proces układania nawierzchni w technologii niskoemisyjnych cementów?

Zaczynamy od tego, że przed pierwszą maszynę wysypywany jest beton, który następnie jest rozprowadzany i zagęszczany na grubość ok. 22 cm. To jest ta zasadnicza, dolna warstwa. Równocześnie pracuje druga maszyna, której zadaniem jest ułożenie górnej, cieńszej warstwy, mniej więcej pięciocentymetrowej. Ten beton ma drobniejsze uziarnienie. Następnie usuwamy zewnętrzną warstwę mleczka cementowego, aby uwydatnić ziarna kruszywa. Ta technika nadaje nawierzchni unikatowy, estetyczny wygląd, a jednocześnie zwiększa jej trwałość i przyczepność oraz redukuje hałas.

Co ważne, cały proces odbywa się w systemie mokre na mokre. Oznacza to, że górna warstwa jest układana natychmiast po dolnej – dzieli je zaledwie kilka minut różnicy. Beton w tym momencie ma konsystencję półsuchą. Dzięki temu obie warstwy łączą się w monolit. Gdybyśmy odczekali godzinę lub dwie i dopiero wtedy położyli kolejną warstwę, nie byłoby już tego efektu – pierwsza
zdążyłaby związać i zamiast jednolitej warstwy mielibyśmy dwie osobne, które nie połączyłyby się razem. Dlatego ta metoda jest kluczowa, bo daje trwałość i spójność konstrukcji.

W jaki sposób ta technologia wpływa na redukcję emisji CO₂?

Zdecydowana większość inwestycji na autostradzie A2 została wykonana z niskoemisyjnego cementu, co już samo w sobie pozwoliło obniżyć ślad węglowy o ok. 30% w porównaniu z tradycyjną technologią. Natomiast na blisko kilometrowym eksperymentalnym fragmencie poszliśmy o krok dalej. Zastosowanie cementów o obniżonej emisyjności – CEM II i CEM III – wpłynęło na redukcję emisji aż o 40%!

Jakie znaczenie w technologii niskoemisyjnych cementów ma jasność nawierzchni?

Jasny kolor nawierzchni przynosi realne korzyści użytkowe. Przede wszystkim zwiększa komfort i bezpieczeństwo jazdy w nocy – powierzchnia lepiej odbija światło i wszelkie przeszkody oraz obiekty na drodze są bardziej widoczne. Dzięki temu reakcja kierowcy jest szybsza, a ryzyko wypadku mniejsze.

Dodatkowo jasna nawierzchnia może mieć pozytywny wpływ na mikroklimat nawierzchni, gdyż odbijając część promieni słonecznych, zmniejsza jej nagrzewanie, co w dłuższej perspektywie wspiera trwałość konstrukcji.

Czy omawiane rozwiązanie jest nowością na polskim rynku?

Zdecydowanie tak. To rozwiązanie absolutnie pionierskie w skali kraju. Inspirację czerpaliśmy z rynku niemieckiego, gdzie prowadzone są podobne próby. Natomiast w takim układzie warstw jak u nas – CEM III na dole i CEM II na górze – mogę powiedzieć, że jesteśmy pierwsi w Europie.

Czy ta technologia ma szansę szerszego wdrożenia w przyszłości?

Tak, technologia ma duży potencjał wdrożeniowy. Zbudowaliśmy odcinek eksperymentalny. Będziemy go obserwować przez najbliższą dekadę i to pozwoli nam zbadać, jak nawierzchnia zachowuje się w praktyce. Szerokie wdrożenie tej technologii w Polsce to jeszcze kwestia regulacji i rynku.

W realiach przetargów droga betonowa często przegrywa z bitumem, ponieważ koszt jej budowy jest wyższy, a system przetargów premiuje najniższą cenę. Stąd nawet jeśli technologia jest innowacyjna i bardzo dobrej jakości, to inwestor wybiera tańsze rozwiązanie. Jeżeli jednak prawo się zmieni i ceny będą konkurencyjne, beton niskoemisyjny w tym systemie może konkurować z tradycyjnymi nawierzchniami bitumicznymi. Już teraz pokazaliśmy, że odpowiedni dobór cementów – CEM III na dolną warstwę i CEM II na górną – daje mniejszy ślad węglowy, dobre parametry techniczne i przy odrobinie optymalizacji może być też korzystny cenowo.

Dziękuję za rozmowę.

www.strabag.pl

Jak z perspektywy ORLEN Asfalt wygląda sytuacja na rynku drogownictwa w Polsce?

Rynek asfaltów jest silnie skorelowany z liczbą inwestycji drogowych, tak więc popyt zależy od realizacji robót i funduszy przeznaczonych na ten cel. Kondycję polskiego rynku drogownictwa można ocenić jako dobrą. Sektor dysponuje znacznie większym potencjałem produkcyjnym, niż wynika to z obecnych potrzeb rynku. Aby jednak w pełni wykorzystać ten potencjał, niezbędne są długofalowe programy inwestycyjne, szczególnie na poziomie samorządów, które będą wspierać rozwój infrastruktury drogowej.

Wyzwaniem jest również spadek liczby przetargów w całym kraju, który jest spowodowany przekierowaniem części funduszy przeznaczonych na budowę i remonty dróg do sektora zbrojeniowego. Dużo w Polsce mówi się o rozwoju transportu kolejowego, co również wymaga długoterminowych nakładów finansowych.

W jaki sposób ORLEN Asfalt odpowiada na wyzwania obecnej sytuacji w branży drogowej?

ORLEN Asfalt gwarantuje nieprzerwaną produkcję asfaltów, korzystając z sześciu ośrodków produkcyjnych Grupy ORLEN. Dzięki temu w sposób ciągły możemy oferować naszym klientom 33 rodzaje produktów. W obliczu dynamicznych wyzwań geopolitycznych jednym z naszych cenionych rozwiązań są mechanizmy zabezpieczające dostawy po stałych cenach, które pomagają klientom planować inwestycje bez obaw o nagłe zmiany kosztów.

Jak Europejski Zielony Ład traktuje ślad węglowy asfaltów?

Obliczenia śladu węglowego, a także opłaty związane z emisjami gazów cieplarnianych przewidziane w ramach Europejskiego Zielonego Ładu to spore wyzwanie. Ponieważ nadal niejasnych jest wiele kryteriów wdrażanej polityki, firmy z branży drogowej zaczęły już, na wszelki wypadek, zbierać informacje, które w przyszłości mogą im pomóc dostosować się do możliwych wymagań. Kontrahenci weryfikują ślad węglowy zamawianych produktów. Ponadto zapowiedzi wprowadzenia tzw. zielonych kryteriów przetargowych w zamówieniach publicznych powodują, że przybywa zapytań od klientów o ślad węglowy asfaltów i deklaracje środowiskowe produktów Grupy ORLEN.

Jakie konkretne wymagania wobec producentów asfaltów wynikają z regulacji Europejskiego Zielonego Ładu?

Asfalty, podobnie jak wszystkie inne wyroby budowlane, powinny w przyszłości posiadać deklaracje środowiskowe, które będą rozszerzeniem obecnych deklaracji właściwości użytkowych produktów. To jedna z planowanych zmian. Najtrudniejsze we wprowadzaniu Europejskiego Zielonego Ładu jest dostosowanie się do niepewnych założeń, które z czasem mogą się zmieniać. Pomimo niejasnych wymagań legislacyjnych w tym zakresie ORLEN Asfalt, chcąc być odpowiedzialnym liderem branży asfaltowej w Polsce, prowadzi stosowne analizy, a także gromadzi wiedzę i kompetencje. Wszystko po to, by w przyszłości oferować klientom produkty, których potrzebują, a które spełniają wszystkie wymogi formalne.

Jakie kierunki rozwoju i preferencje w zakresie doboru asfaltów do realizacji inwestycji drogowych można obecnie zaobserwować?

W budownictwie drogowym cały czas dominuje kryterium ceny i klienci największy nacisk kładą na produkty najkorzystniejsze pod kątem ekonomicznym. Mimo to obserwujemy wyraźny zwrot w stronę bardziej przyjaznych dla środowiska i innowacyjnych technologii asfaltowych. Administracja drogowa z kolei zyskuje coraz większe zaufanie do asfaltów modyfikowanych polimerami o podwyższonej trwałości, co sprawia, że ten rynek dynamicznie się rozwija. Rośnie też zainteresowanie wykorzystaniem destruktu asfaltowego, co wpisuje się w ideę zrównoważonego rozwoju oraz gospodarki obiegu zamkniętego. Trend ten stwarza szansę dla grupy asfaltów specjalnych RC, przeznaczonych właśnie do mieszanek mineralno-asfaltowych z dużą ilością granulatu asfaltowego. Asfalty z gamy WMA mogą budzić większe zainteresowanie również z powodu stałego wzrostu cen paliw kopalnych (węgiel, gaz ziemny), które są wykorzystywane do produkcji mieszanek mineralno-asfaltowych. Biorąc pod uwagę ciągłe zmiany na rynku drogowym w Polsce i Unii Europejskiej, pojawia się szansa, aby aktywnie uczestniczyć w zachodzącej transformacji i wyznaczać dalsze kierunki rozwoju budownictwa w Polsce, a także w krajach Europy Środkowej.

W ubiegłym roku w naszej ofercie pojawiły się asfalty ORBITON WMA oraz ORBITON RC, które wpisują się w te założenia. Produkty te mają pozytywny wpływ na jakość dróg budowanych z ich udziałem.

Jak wygląda aktywność ORLEN Asfalt na rynkach międzynarodowych i jak firma się na nich pozycjonuje?

Naszym priorytetem handlowym jest rynek krajowy. Sprzedaż zagraniczna jest realizowana wynikowo i zależy od efektywności. Ponadto jesteśmy ściśle powiązani z możliwościami produkcyjnymi naszych rafinerii, a w każdej z nich są inne uwarunkowania podażowe. Sprzedaż zagraniczna stanowi ok. 30% naszej łącznej sprzedaży. Celem jest optymalizacja przepływów ze wszystkich ośrodków produkcyjnych, tak aby jak najlepiej wykorzystać potencjał produkcyjny i sprzedażowy Grupy.

Które rynki zagraniczne wydają się dziś najbardziej perspektywiczne pod względem sprzedaży asfaltów?

W Grupie ORLEN asfalt jest produkowany w sześciu ośrodkach produkcyjnych, tj. w Płocku, Trzebini i w Gdańsku, Pardubicach i Litvinovie w Czechach oraz Możejkach na Litwie, dlatego ogólnie pojęta sprzedaż zagraniczna jest pojęciem względnym.

Z naszego punktu widzenia zakończenie wojny w Ukrainie stwarza ogromną szansę dla dostawców asfaltu, ponieważ odbudowa infrastruktury tego kraju będzie wiązała się ze zwiększoną liczbą inwestycji infrastrukturalnych, w tym modernizacją i budową dróg, mostów oraz sieci transportowych.

Dziękuję za rozmowę.

www.poradnikasfaltowy.pl

Jakie główne trendy obserwuje się na rynku budownictwa medycznego w Polsce?

Piotr Tokarz: Już od pewnego czasu jesteśmy świadkami powstawania dużych szpitali centralizujących w jednym miejscu kompleksową działalność leczniczą, zastępujących tym samym kilka oddzielnie funkcjonujących do tej pory jednostek. Powierzchnia całkowita takich obiektów waha się od kilkudziesięciu tysięcy do ponad stu tysięcy metrów kwadratowych w przypadku największych szpitali.

Widzimy również coraz większe zainteresowanie formułą zaprojektuj i wybuduj, w której to generalny wykonawca inwestycji odpowiada za cały proces budowlany, w tym także za prace projektowe. Formuła ta znacząco skraca termin realizacji, co ma duże znaczenie ze względu na ograniczone ramy czasowe wydatkowania publicznych dotacji pozyskiwanych przez inwestorów na finansowanie tego rodzaju projektów.

Jakie typy obiektów medycznych są obecnie najpotrzebniejsze i najczęściej budowane w naszym kraju?

Lech Wąsowski: W odpowiedzi na ogromne społeczne zapotrzebowanie fundusze medyczne w Polsce będą w najbliższych latach przeznaczane najprawdopodobniej na SOR-y, pediatrię, psychiatrię i onkologię. Równocześnie buduje się laboratoria, apteki i centra badawcze, a w szpitalach klinicznych także centra symulacji medycznych, w których studenci uczą się zawodu. Wszystkie te obiekty stanowią uzupełnienie kompleksowej infrastruktury medycznej zarówno szpitali klinicznych miejskich, jak i wojewódzkich czy powiatowych.

Budownictwo medyczne ewoluuje w zawrotnym tempie. Jak zmieniły się oczekiwania wobec szpitali i placówek medycznych w ciągu ostatnich lat i co dziś definiuje nowoczesny obiekt ochrony zdrowia?

Lech Wąsowski: Oczekiwania wobec nowych obiektów ochrony zdrowia dotyczą już nie tylko komfortu pracy lekarzy, wygody pacjentów i skuteczności w leczeniu najtrudniejszych chorób, ale także bezpieczeństwa. To m.in. pandemia COVID-19 przyspieszyła wprowadzanie nowoczesnych urządzeń i instalacji minimalizujących ryzyko zakażeń szpitalnych. Kilka tygodni temu można było śledzić transmisję operacji przeprowadzonej zdalnie: chirurg będący w Gdańsku operował pacjenta leżącego na stole operacyjnym w Warszawie. Choć dla nas było to wydarzenie spektakularne, operacje tego typu wykonuje się na świecie już od kilku lat. Nowoczesne systemy informatyczne i teletechniczne, zautomatyzowane, zrobotyzowane i zintegrowane sale operacyjne pełne nowoczesnych urządzeń i instalacji, wreszcie sprzęt zapewniający najwyższy komfort pacjentom i personelowi medycznemu – oto niektóre z kluczowych elementów definiujących nowoczesny obiekt medyczny.

Co stanowi największe wyzwanie dla budowniczych szpitali?

Piotr Tokarz: Największym wyzwaniem technicznym dla nas jako wykonawców infrastruktury medycznej jest coraz większe nasycenie obiektów ochrony zdrowia zaawansowanymi instalacjami technologii medycznych: integracja sal operacyjnych, system poczty pneumatycznej, elektroniczna dokumentacja medyczna, systemy monitorowania parametrów życiowych pacjentów oraz danych teletechnicznych czy rozbudowany BMS pozwalający kontrolować funkcjonowanie zaawansowanych technologicznie instalacji i urządzeń w całym obiekcie. Tego typu rozwiązania są już w tej chwili standardem we wszystkich nowo budowanych centrach medycznych.

Jak będą wyglądały szpitale przyszłości?

Lech Wąsowski: Tak jak powiedzieliśmy wcześniej, trudno sobie dziś wyobrazić nowoczesny szpital bez hybrydowej sali operacyjnej, poczty pneumatycznej czy zintegrowanego bloku operacyjnego. Coraz powszechniejsze stają się również w pełni zautomatyzowane apteki szpitalne – od momentu przyjęcia towaru aż po przygotowanie indywidualnych dawek leków dla konkretnych pacjentów wszystko odbywa się bez udziału człowieka. Gotowe leki trafiają następnie pocztą pneumatyczną bezpośrednio na oddziały, gdzie pielęgniarka jedynie odbiera je i podaje pacjentom. Takie rozwiązania znacząco usprawniają pracę personelu i ograniczają ryzyko błędów.

Postęp technologiczny widać przede wszystkim na salach operacyjnych – coraz częściej to roboty wykonują skomplikowane zabiegi, takie jak wymiana stawu biodrowego, podczas gdy chirurg nadzoruje tylko przebieg operacji i kontroluje parametry pracy urządzenia. To tylko kilka przykładów, które pokazują, jak dynamicznie rozwija się medycyna. Leczenie w szpitalach przyszłości coraz bardziej przypomina to, co jeszcze niedawno oglądaliśmy wyłącznie w filmach science fiction.

Jakie wymagania musi spełnić generalny wykonawca, aby sprostać oczekiwaniom inwestorów w sektorze medycznym?

Piotr Tokarz: Najistotniejsi są zawsze ludzie. Profesjonalne zespoły posiadające doświadczenie w realizacji obiektów szpitalnych są gwarantem skuteczności, profesjonalizmu firmy i udanej współpracy z inwestorem. To one budują referencje generalnego wykonawcy.

Lech Wąsowski: W WARBUD SA w założonym w tym celu Oddziale Budownictwa Medycznego pracuje ok. stu osób. To doświadczona kadra nadzorująca budowy szpitali. W związku z coraz większym nasyceniem obiektów szpitalnych technologią i unikatowymi instalacjami istotne znaczenie w zespołach mają specjaliści instalacyjni oraz koordynatorzy wyposażenia medycznego. Trzeba pamiętać, że budowa szpitala jest zupełnie inną realizacją niż budowa szkoły czy biurowca – jest znacznie trudniejsza ze względu na jej technologiczną kompleksowość i konieczność montażu skomplikowanego sprzętu medycznego.

Piotr Tokarz: Nieocenionym wsparciem, a zarazem standardem w projektowaniu tego rodzaju obiektów jest stosowanie technologii BIM. Nawet jeśli nie jest ona wymagana przez inwestora, WARBUD wykorzystuje ją w swoich realizacjach w różnych sektorach budownictwa od kilku lat. BIM to narzędzie znacząco ułatwiające proces projektowania, w tym koordynację wielobranżową instalacji w przestrzeni budynku. Wizualizacje i spacery 3D obrazują inwestycję i ułatwiają zamawiającemu akceptację projektu. Na etapie realizacji BIM pomaga w planowaniu, tworzeniu harmonogramów, przedmiarowaniu robót, ale też w bieżącej kontroli postępu prac. Modelowanie BIM to również wyjątkowo skuteczne narzędzie do zarządzania obiektem po jego zbudowaniu.

Jakie doświadczenie ma WARBUD w realizacji obiektów medycznych i które z nich można uznać za najbardziej reprezentatywne? 

Lech Wąsowski: WARBUD ma bardzo bogate, bo kilkunastoletnie doświadczenie w realizacji obiektów medycznych. Od jakiegoś czasu nie liczę już, ile szpitali wybudowaliśmy, ale jeśli się nie mylę, było ich blisko 60. Z punktu widzenia pacjentów wszystkie są ważne, ale te najbardziej reprezentatywne, a jednocześnie najtrudniejsze w realizacji i wymagające odpowiednio wykwalifikowanej kadry oraz dużego doświadczenia to z pewnością budowy największych szpitali: w krakowskim Prokocimiu dla Uniwersytetu Jagiellońskiego, dla Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Poznaniu, Centrum Kliniczno-Dydaktyczne w Łodzi, a także Szpital Pediatryczny dla Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. Wszystkie te obiekty mają po kilkadziesiąt tysięcy metrów kwadratowych powierzchni, posiadają kilkanaście sal operacyjnych. Każdy z nich kosztował setki milionów złotych.

W jakich regionach Polski powstaje obecnie najwięcej inwestycji medycznych i gdzie najczęściej buduje WARBUD?

Piotr Tokarz: Najwięcej inwestycji medycznych powstaje w miastach i regionach najgęściej zaludnionych, które wciąż inwestują w swoją infrastrukturę medyczną. Oddział Budownictwa Medycznego WARBUD SA buduje szpitale w całej Polsce. Co roku oddajemy do użytkowania kilka nowych bądź zmodernizowanych szpitali. Obecnie obiekty medyczne realizujemy w Poznaniu, Warszawie, Krakowie, Lublinie oraz na Śląsku.

Dziękuję za rozmowę.

https://warbud.pl

Nowa dyrektywa w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi (2020/2184), nowelizacja dyrektywy ściekowej (91/271/EWG) oraz wzmocnienie cyberbezpieczeństwa (NIS2) to najważniejsze z unijnych dyrektyw dotyczących sektora wodociągowo-kanalizacyjnego, które jako kraj musimy wdrożyć. Wymaga to ogromnych inwestycji w infrastrukturę. Czy przedsiębiorstwa wodociągowe mają zapewnione finansowanie tych inwestycji?

Dla naszego sektora, a zwłaszcza dla dużych spółek wodociągowych, najważniejszym źródłem finansowania inwestycji rozwojowych są fundusze infrastrukturalne UE, przede wszystkim program FEnIKS. Z jego środków realizujemy inwestycje umożliwiające spełnienie obecnych kryteriów jakościowych rynku wspólnotowego w sektorze wodociągowym i kanalizacyjnym, a także wymogów wynikających z regulacji prawnych, które zaczną obowiązywać w niedalekiej przyszłości.

Po kilku latach sporów z Komisją Europejską w zakresie przestrzegania rule of law, kiedy generalnie wstrzymano dla Polski finansowanie europejskie, teraz bardzo liczyliśmy na te środki, niestety jest ich zdecydowanie za mało…

Ile pieniędzy unijnych trafi do sektora?

Pod koniec czerwca 2025 r. Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej rozstrzygnął konkurs w programie Woda do spożycia, gdzie pierwotna alokacja środków z programu FEnIKS 2021–2027 wynosiła 300 mln zł na cały kraj! Później zwiększono tę pulę do 680 mln zł. W rezultacie dziesiątkom firm w Polsce – mimo pozytywnych ocen ich wniosków aplikacyjnych – nie przyznano dofinansowania ze względu na brak środków. Różnica pomiędzy kwotą, na którą opiewały wnioski, a alokacją środków w programie, jest olbrzymia, bowiem to odpowiednio blisko 3 mld zł i 680 mln zł. Pokazuje to, jak bardzo zła jest sytuacja w kontekście finansowania europejskiego.

Pieniądze z KPO pojawiły się w bardzo ograniczonym zakresie. Są to preferencyjne pożyczki Banku Gospodarstwa Krajowego (BGK) na zieloną transformację. Ich oprocentowanie wynosi 1%, a więc koszt finansowy pozyskania pieniędzy jest bardzo niski. Oczywiście pożyczkę trzeba oddać, ale to zobowiązanie nie obciąża tak bardzo przyszłych taryf, jak obciążałoby, gdyby to był komercyjny kredyt inwestycyjny. I to jest pozytywny fakt.

To już wszystkie możliwości ubiegania się o fundusze?

Oprócz tego były inne konkursy i pozakonkursowe wsparcie dla firm, które nie spełniają wytycznych Krajowego Programu Oczyszczania Ścieków Komunalnych (KPOŚK) i jego wszystkich dotychczasowych rewizji. Kraków i wiele innych miast uzyskało pieniądze na realizację projektów inwestycyjnych, jednak trzeba sobie jasno powiedzieć, że jest to dalece niewystarczające w zakresie potrzeb. Przypomnę, bo zaczynamy o tym zapominać, że był gigantyczny postpandemiczny zastój inwestycyjno-remontowy, a także ten spowodowany wybuchem wojny na Ukrainie. Wywołane wtedy zawirowania makroekonomiczne spowodowały wzrost kosztów pracy i cen energii, materiałów, chemikaliów do produkcji itp., w rezultacie czego pieniędzy w systemie po prostu brakowało. Do tego doszedł wspomniany brak dostępu do środków europejskich. Osobną kwestią, było procedowanie, a raczej blokowanie wniosków taryfowych. W niektórych przypadkach, np. w Krakowie, skończyło się to bezprawnymi działaniami skutkującymi unieważnieniem obowiązujących taryf. A niestety postępowania sądowe to długi proces.

Wszystko to spowodowało, że głód środków europejskich jest olbrzymi. Nie ma co ukrywać, że przez te wszystkie tygodnie, kiedy czekaliśmy na rozstrzygnięcie postępowania konkursowego, sprawą, którą żył sektor, było to, komu zostaną przyznane pieniądze europejskie. I rzeczywiście bardzo wiele firm ich nie otrzymało, w tym Wodociągi Miasta Krakowa. 

Dlaczego program FEnIKS jest tak ważny?

Pieniądze z programu FEnIKS miały nas podnieść z popiołów swoimi wielkimi środkami. Jeszcze raz podkreślę, że 680 mln zł w skali Polski to jest kropla w morzu potrzeb. Ponadto kryteria aplikacyjne zostały stworzone wiele lat temu i nie przystają do realiów, w których żyjemy dzisiaj. Pomijam zagrożenia geopolityczne, bo to jest inna sprawa. Nie przystają do realiów związanych m.in. z adaptacją do zmian klimatu. Dobrym przykładem jest planowany przez nasze przedsiębiorstwo zbiornik retencyjny pod Wawelem na mieszaninę ścieków komunalnych i wód opadowych odprowadzanych kanalizacją ogólnospławną. Program FEnIKS preferuje projekty związane z zarządzaniem wodami opadowymi przez zatrzymywanie spływu powierzchniowego, nie jest natomiast punktowane działanie polegające na gromadzeniu mieszaniny wody i ścieków i jej przepompowanie do oczyszczalni w celu skutecznego oczyszczenia. Rodzi się pytanie, czym jest zatrzymanie wypływów z przelewów burzowych, jeśli nie działaniem na rzecz środowiska? Tak zwany impakt środowiskowy w tym przypadku jest wręcz namacalny. Istnieje potrzeba finansowania dużych projektów inwestycyjnych, które – tak jak zbiornik pod Wawelem – nie przynoszą przychodów, ale generują pełny katalog kosztów operacyjnych, w tym koszty eksploatacyjne związane z materiałami, energią i pracą, podatkiem od nieruchomości, opłatami za usługi wodne, amortyzacją. A przecież pieniądze dotacyjne są właśnie po to, by finansować takie przedsięwzięcia.

Czy takie kryteria narzuciła UE?

Nie, to są kryteria krajowe. Rozmawiałem w kilku ministerstwach na ten temat, nawet bezpośrednio z ministrami konstytucyjnymi. Można by dyskutować o tych kryteriach i ich zmianie, ale nie po powodzi. Są potrzebne środki na usuwanie skutków powodzi z września 2024 r. i trudno się z tym nie zgodzić. Podobna sytuacja jest z pożyczką z BGK. Plus nie zapominajmy, że sytuacja geopolityczna zmieniła perspektywę patrzenia na środki europejskie i ich przeznaczenie.

Dlaczego?

Planowano większą pulę pieniędzy, ale została ona ograniczona ze względów geopolitycznych, a konkretnie wydatków na zbrojenia. Jesteśmy w szczególnym momencie historii – mieliśmy pandemię, wybuchła wojna za wschodnią granicą, zmagaliśmy się z konsekwencjami przeróżnych spekulacji na rynku materiałowym i gigantyczną, jak na warunki europejskie, inflacją. Pociągnęła za sobą wszystkie możliwe skutki, włącznie z presją płacową, która trwa do dzisiaj. W rozmowach z organizacjami związkowymi wciąż podnoszona jest kwestia wyrównania historycznych dysproporcji pomiędzy płacami, które rosły o punkty procentowe, a siłą nabywczą tego pieniądza w warunkach inflacji rosnącej w procentach – oficjalnie 18-procentowej, a faktycznie o wiele wyższej. To, co miało nas ratować, czyli środki europejskie, szczególnie infrastrukturalne i KPO, nie są w zasadzie dostępne.

Co Pan ma konkretnie na myśli? 

Wdrożono program Cyberbezpieczne wodociągi, oferujący dofinansowanie dla zakładów wodociągowych na wprowadzanie rozwiązań zwiększających bezpieczeństwo ich systemów informatycznych i operacyjnych. Ale tu znowu pojawia się blokada – jest to pomoc publiczna. Jest bardzo wiele podmiotów, które nie mogą korzystać z pomocy publicznej, bo limity są stosunkowo niskie. Dla przedsiębiorstwa, które reprezentuję, sprzedającego 56 mln m³ wody i oczyszczającego prawie 60 mln m³ ścieków, kilkaset tysięcy zł dotacji na cyberbezpieczeństwo nie załatwi żadnego problemu. Rozumiem, że trzeba wspierać średnie i małe spółki, natomiast coraz częściej w dyskusjach, szczególnie w Warszawie, bo rozmawiamy z różnymi instytucjami, które nadzorują sprawy bezpieczeństwa, zauważa się, że nie każda firma narażona jest w tym samym stopniu. Bo gdzie jest większe ryzyko? Czy tam, gdzie istnieje wielomilionowe skupisko ludzi, czy w małej miejscowości, gdzie jest kilkadziesiąt domów? Powinniśmy wszyscy się wspierać, rozwijać równomiernie, ale ryzyka mierzyć realnym oddziaływaniem zjawisk, które mogą mieć miejsce. Inne są zagrożenia w Krakowie, Warszawie, Poznaniu, Wrocławiu, Gdańsku, Szczecinie czy Łodzi, a zupełnie inne w miejscowościach mających 300 mieszkańców, tysiąc czy 10 tysięcy. Żeby nie być źle zrozumianym – to każdy mieszkaniec musi czuć się bezpiecznie, ale zagrożenia i efekt w dzisiejszym świecie mierzy się także, patrząc oczami intruzów, zasięgiem medialnym. Stąd w dużych skupiskach ludzi ta sensacja jest większa i rodzi większe zagrożenia.  Być może w przyszłości powstanie jakiś fundusz bezpieczeństwa w ramach RCB. Nikt nie może powiedzieć, że jest bezpieczny, bo wprowadził zabezpieczenia. To ciągłe zmaganie się z otaczającym nas światem.

Czyli zabezpieczenia powinny podlegać ciągłym modyfikacjom? 

Gdyby zapytać kolegów z Ukrainy, to modyfikacja zasad ochrony odbywa się w ich przedsiębiorstwach w układzie tygodniowym, a dawniej takie instrukcje opracowywano na lata. Wystarczy inny protokół transmisji danych do sterowania dronem i te instrukcje stają się nieprzydatne. Korzystajmy też z takich doświadczeń i obyśmy nigdy ich nie musieli sprawdzać w realnym życiu.

Wydatki związane z cyberbezpieczeństwem są naprawdę tak ogromne? 

Jeszcze niedawno, opracowując taryfę, udowadnialiśmy sobie, że faktura papierowa jest droższa niż elektroniczna. Ale gdyby dzisiaj policzyć wszystkie koszty związane z ochroną serwerów, które przechowują faktury dostępne w eBOK, obawiam się, że tendencja będzie odwrotna – łatwiej jest wydrukować kartkę niż zabezpieczyć zasoby cyfrowe. Są setki, jeśli nie tysiące ataków na infrastrukturę przy użyciu różnych botów próbujących się przebić przez zabezpieczenia. Na ich powstrzymanie potrzeba ogromnych pieniędzy. Trzeba też zapłacić za kompetencje ludzi, którzy muszą być lepszymi specjalistami niż ci, którzy nas atakują. Są dobra podstawowe, na których nie potrafimy zaoszczędzić. Jednym z nich jest wytwarzanie i dystrybucja energii elektrycznej, bo bez tego nic nie funkcjonuje, włącznie z dostawami wody do spożycia, a drugim w kolejności jest woda. Zabezpieczenie ujęć, czyli ochrona fizyczna, monitoring, cyberbezpieczeństwo, kosztują gigantyczne pieniądze. I tu znów najważniejszą rolę odgrywają środki europejskie. Liczymy, marzymy, żeby były zwiększone. Nie wiem, czy to jest realne, chyba nikt nie potrafi tego stwierdzić. Rozmawiamy jako samorząd gospodarczy i jako pojedyncze firmy. Bardzo aktywnie angażuje się Izba Gospodarcza „Wodociągi Polskie” – uczestniczymy w różnych spotkaniach, konsultujemy się, próbujemy de facto informować sferę rządową i szeroko rozumianą administrację państwową, jak ważny jest to sektor. Wpompowano w niego 90 mld zł i nie można teraz powiedzieć, że to koniec. To był jeden z etapów, który spowodował, że sektor jest nowoczesny. Ale to nie znaczy, że nie potrzebujemy kolejnych, szacowanych znowu na dziesiątki miliardów inwestycji, a przypominam o alokacji 680 mln zł w programie FEnIKS. To nie ten rząd wielkości, kompletnie nie te pieniądze.

Dlaczego potrzebne są zmiany w zasadach funkcjonowania sektora?

Przyjęcie w 2017 r. ustawy Prawo wodne i powołanie PGW Wody Polskie w 2018 r. oznaczało rewolucję w gospodarowaniu wodami. Teraz szykuje się kolejna rewolucja, polegająca na podzieleniu Wód Polskich na mniejsze jednostki lub całkowita zmiana struktury zarządzania wodą w Polsce. Na razie nie wiadomo, w jakim kierunku pójdą zmiany, bo żaden akt prawny jeszcze się nie ukazał, a przedstawiony przez ministra infrastruktury projekt nowelizacji ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków oraz niektórych innych ustaw wprowadza tylko zmiany prawne, wynikające z dostosowania do dyrektywy w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia. Nowe rozwiązania prawne będą dotyczyć regulacji taryfowej, zarządzania zlewniowego, zarządzania wodami, kolejnych rewizji KPOŚK. Niebawem będziemy dyskutować, jak radzić sobie z osadami, ale nie ma programów przeznaczonych do finansowania tych inwestycji na poziomie krajowym, rozmawiamy o tym z NFOŚiGW. W naszej spółce rozważamy zwiększenie wydajności instalacji termicznego przekształcania osadu pościekowego. To wyzwanie najbliższej przyszłości.

W czym tkwi ułomność obecnego systemu zatwierdzania taryf? 

Zatwierdzaniem taryf za wodę i ścieki 2500 spółek wod.-kan. zajmuje się 11 Regionalnych Zarządów Gospodarki Wodnej (RZGW). Gdyby podzielić liczbę wniosków przez liczbę dni roboczych, wychodzi, że tych wniosków trzeba weryfikować kilka dziennie. Trudno uwierzyć, że ktoś przeczyta w ciągu dnia kilka 80–90-stronnicowych wniosków taryfowych i jest w stanie rzetelnie je przeanalizować, oprócz tabel, które są załącznikiem do aktu wykonawczego (rozporządzenia taryfowego). To powoduje przewlekłość całej procedury. Co jednak najistotniejsze, polityka inwestycyjna gmin w postaci wieloletniego planu rozwoju i modernizacji urządzeń wodociągowych i kanalizacyjnych pozostała w 100% na poziomie lokalnym. W ramach jednej z nowelizacji wprowadzono opiniowanie planów, ale całość procesu zatwierdzania pozostała w kompetencjach gmin. A zatem inwestycje, które determinowały w niektórych przypadkach nawet połowę wzrostu taryfowego, były odpowiedzialnością gminy. 

Wprowadzono możliwość skrócenia wniosku taryfowego, gdyby zmieniły się warunki ekonomiczne świadczenia usług.  Skrócona taryfa nie jest jednak kontynua- cją dotychczasowej, ale zupełnie nową, na okres trzech lat, skalkulowaną według kosztów ujętych w aktualnie obowiązującej taryfie, ze zmianą jedynie tych kosztów, które wynikają ze zdarzeń stanowiących uzasadnienie dla skrócenia taryfy. Oznacza to, że urealniane są jedynie wybrane pozycje kosztowe (najczęściej koszty energii elektrycznej), a pozostałe koszty przenoszone automatycznie do nowej taryfy ze starej, skracanej. I są przedsiębiorstwa w Polsce, które wpadły w pułapkę artykułu 24j. ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków, ponawiając co kilka miesięcy wnioski o skrócenie taryfy. Mówiąc kolokwialnie, skracały skrócenia, bowiem niezbędne przychody nie pokrywały bieżących kosztów ich funkcjonowania. 

Innym problemem jest liczba grup taryfowych dla zbiorowego zaopatrzenia w wodę oraz zbiorowego odprowadzania ścieków, w niektórych miastach jest ich nawet sto. Przedsiębiorstwa wod.-kan. muszą uwzględniać w konstrukcji taryf przepisy artykułu 273 pkt 2 ustawy Prawo wodne. Chodzi o górne jednostkowe stawki opłat za pobór wód w formie opłaty zmiennej w zależności od ilości pobieranej wody w ramach pozwolenia wodnoprawnego albo pozwolenia zintegrowanego, które są zróżnicowane w zależności od celów poboru oraz sposobów rozliczania. Tych grup taryfowych stale przybywa. To jest efekt ewolucji i interpretacji zapisów ustawy. Niestety, dzisiaj faktury na energię są bardziej przejrzyste, niż taryfikator wodno-ściekowy! Pomijam całkowicie zmienność interpretacyjną zapisów ustawy i rozporządzenia w czasie, która wynikała m.in. z rozstrzygnięć sądowych…

Jak Pan ocenia zapowiadane zmiany w przepisach dla przedsiębiorstw wod.-kan.?

Jeżeli państwo polskie nie przewiduje nowej centralizacji taryfowej, a nie znam takiego projektu, to lepszym rozwiązaniem jest przeniesienie taryf na poziom głównego interesariusza, czyli gminy, która jest najbardziej zainteresowana rozwojem swojego terenu, odpowiednim poziomem cen usług publicznych. Prezydent, burmistrz, wójt, będą tego pilnować ze swoimi radami.

Ale oprócz tego, że ma być przeniesiona regulacja taryf, pojawiły się inne pomysły, z którymi trudno się zgodzić. Zgodnie z zapisami dyrektywy nakładającej obowiązek poprawy lub utrzymania dostępu do bezpiecznej wody dla wszystkich proponuje się, żeby pierwszy metr sześcienny był za złotówkę, może za 90 gr, czyli za darmo, taka woda socjalna. Po pierwsze, produkcja tego pierwszego metra kosztuje tyle samo, co drugiego, trzeciego i entego, a nawet kosztuje więcej, bo dochodzi jeszcze punkt startowy rozliczenia kosztów stałych. Po drugie, średnie zużycie wody w Polsce wynosi ok. 3 m³/os. Jeżeli jedna trzecia tego zużycia ma być za półdarmo, to strata na wodzie będzie trzydziestoprocentowa na samym początku. Kto ją pokryje? Gmina? Z jakich opłat?

Jest jeszcze gorszy pomysł – taryfa progresywna. Taryfa ustalana na trzy lata w układzie progresji wyglądałaby, przyjmijmy teoretycznie, tak: pierwszy metr za 2 zł, drugi za 3 zł, trzeci za 4 zł, czwarty – ze względu na to, że już jesteśmy powyżej średniej – 7 zł. Tabela do rozporządzenia wykonawczego składa się z elementów kolumn, które później sumują się w n wierszy grup taryfowych. Mamy jakąś grupę taryfową, np. 1, a w niej liczbę odbiorców, ilość wody sprzedawanej, mnożymy to przez cenę wody i otrzymujemy kwotę niezbędnych przychodów. Oczywiście ta cena wynika z wcześniejszych rozbiorów wody. Tymczasem jak oszacujemy rozbiór w konkretnych grupach progresji, jeżeli nie wiadomo, jak zachowa się rynek, gdy cena będzie uwarunkowana wielkością zgłaszanego popytu? Jaką mamy gwarancję, że nie pomylimy się między drugim a trzecim, ani pierwszym a trzecim metrem na takie kwoty, że stracimy płynność? Czy w interesie kogokolwiek jest, by infrastruktura krytyczna, podstawowe usługi generowały stratę? Nie twórzmy sztucznego tworu dla wszystkich, ale wprowadźmy skuteczne narzędzie pomocy najuboższym, np. poniżej przyjętego progu dochodu rozporządzalnego odbiorcy dopłacajmy do jego rachunku za wodę, tak jak dopłaca się do rachunków za czynsz, ogrzewanie, prąd. A kto takiej pomocy potrzebuje? Nie wie tego prezes Wodociągów tylko gminne ośrodki pomocy społecznej, które mają pod opieką ludzi w trudnej sytuacji materialnej. A jeśli chcemy nakłaniać do oszczędzania wody, to zróbmy realny benchmark strat wody. 

Jakie widzi Pan optymalne rozwiązanie? 

Opracujmy jeden algorytm, wprowadźmy do prawodawstwa i zobligujmy przedsiębiorstwa do osiągnięcia tego wskaźnika. Ale prawdziwego, a nie np. jako procent skanalizowania gminy, bo nie znam dwóch gmin, które liczą go tak samo. Określmy efektywność energetyczną metra sześciennego wyprodukowanej wody i oczyszczonych ścieków. Zapytajmy o źródła kosztów. Wodociągi Miasta Krakowa mają np. bardzo drogi wydatek energetyczny na wodę, ponieważ musimy ją na długości 30 km tłoczyć z Dobczyc do Krakowa. Więc gdy drożeje prąd, cena produkcji wody w układzie kosztowym idzie mocno w górę. W większości przedsiębiorstw te koszty napędzają ścieki, bo oczyszczanie pochłania najwięcej energii elektrycznej. I teraz proszę sobie wyobrazić, że ktoś na poziomie centralnym rozmawia o tak różnych uwarunkowaniach. 

IGWP jest stroną społeczną w konsultacjach, które zaczną się, gdy pojawi się projekt. Uważam, że w obecnych warunkach geopolitycznych woda jest tak niezwykle ważnym medium, że nie powinniśmy narażać się na ryzyka, które dzisiaj nie występują. Dla mnie ryzyko związane z podziałem na grupy progresywne jest zbyt duże do poniesienia, i to jeszcze w sytuacji braku dofinansowania, o czym mówiłem wcześniej. Nie mamy poduszki finansowej, a gdy zachwieje się nasza płynność, żaden bank nie będzie chciał udzielić nam kredytu. W Polsce jest wciąż bardzo wiele do zrobienia, szczególnie że żadne przepisy wspólnotowe nie obniżają wymogów, ale je w drastyczny sposób podnoszą. W związku z tym nie da się dalej z tą samą infrastrukturą funkcjonować za 10 lat. Trzeba ją modernizować, rozbudować, wprowadzać nowe systemy. W przypadku ścieków jest to proste. Realizujemy kolejne etapy, trzeci stopień obowiązkowy, czyli podwyższone usuwanie biogenów, czwarty stopień obligatoryjny dla jakiegoś wycinka oczyszczalni, pewnie największych. Natomiast w zakładach uzdatniania wody będzie trudniej spełnić ostrzejsze normy jakościowe dla wody. Pytanie, które firmy będą potrafiły się dostosować. Unika się jak ognia dyskusji o wielkości naszych przedsiębiorstw, ale na rynku europejskim wyglądamy jak dziwacy. Jedziemy w cztery duże przedsiębiorstwa na spotkanie benchmarkingowe, z nami może pojechałoby 10, może 15 innych, a gdzie reszta rynku? W IGWP jest zrzeszonych 500 przedsiębiorstw na 2,5 tys., bo jest problem nawet opłacenia członkostwa, pozostałe spółki nie funkcjonują w samorządzie gospodarczym. Jesteśmy skrajnie rozdrobnieni.

A jak to wygląda za granicą?

Na Zachodzie w większości są duże firmy, a rynki są skonsolidowane, objęte regulacją w kontekście efektywności gospodarowania, niekoniecznie taryfową, która uwzględnia również potrzeby inwestycyjne, np.  w modelu włoskim im więcej się inwestuje, tym algorytmy taryfowe się różnią, czyli można podnosić taryfy, ale inwestycje muszą być potrzebne. Natomiast w przypadku ścieków obserwuję inną tendencję, np. gminy w sąsiedztwie Krakowa dążą do wpięcia się w nasz system centralny, ponieważ nasze oczyszczalnie ścieków są nieporównywalnie skuteczniejsze od każdej mniejszej instalacji, a także efektywniejsze ekonomiczne. Wyzwaniem są wody opadowe. Brak rozdzielnego systemu kanalizacyjnego powoduje, że naliczamy opłaty jak za ścieki również wtedy, gdy klienci przesyłają wody opadowe. I to dzieje się mimo wysiłków w gminach mających na celu ograniczenie nielegalnego zrzutu wód opadowych do kanalizacji sanitarnej.

Jaka jest rola Wodociągów Miasta Krakowa w ochronie przeciwpowodziowej miasta?

Najtrudniejsza sytuacja jest wtedy, gdy występuje powódź rzeczna i w tym samym czasie na terenie miasta pada deszcz. Kiedy Wisła przekracza 3,80 cm na Bielanach, uruchamiamy procedurę zamknięcia przelewów burzowych, co powoduje, że cały opad musimy zmieścić w rurach, a mamy ponad 700 km kanalizacji ogólnospławnej, jak wszystkie stare miasta w Europie. Jeśli system się przepełni, to kanalizacja może wybić i w krytycznych momentach tak się dzieje, łącznie z tym że może podtopić rejon Rynku Głównego, gdy nie mamy możliwości użycia przelewów burzowych. Wisła jest olbrzymim zagrożeniem, natomiast częstym zagrożeniem są różne mniejsze potoki i mniejsze rzeki. Po wylaniu takich cieków ich wody wpadają do kanalizacji i ją przepełniają. Mieszkańcy, ratując dobytek, podnoszą włazy studzienek i również wpuszczają nam rzekę do kanalizacji. Wszystko co poniżej jest pod wodą i ludzki dramat przesuwa się kilka domów dalej…

Występują też powodzie miejskie i jedynym remedium są tu retencja, odbetonowywanie i tworzenie powierzchni chłonnych. Trzeba jednak pamiętać, że bez odpowiednich prac eksploatacyjnych na ciekach wodnych, czyli odbiornikach i rowach melioracyjnych, nawet z najlepszymi instalacjami i odwodnieniem terenu niewiele można zrobić. Rzeka musi być zdolna odebrać wodę, którą do niej odprowadzamy. Dlatego bardzo ważna jest współpraca wielu instytucji. Jako spółka wodociągowa jesteśmy ważnym ogniwem zarządzania kryzysowego, sam jestem członkiem Zespołu Zarządzania Kryzysowego Miasta Krakowa. Gdy pojawia się zagrożenie, przechodzimy w stan mobilizacji, mamy odpowiednie procedury. Współpracujemy z miastem w zakresie wykorzystania sił i środków naszych i miejskich w kontekście realizowania pomocy doraźnej. Nasze pojazdy są wykorzystywane w sytuacjach awaryjnych, nawet do konwojowania wywrotek z piaskiem, bo takie sytuacje też się zdarzają. Kiedy w czerwcu br. niż genueński przetaczał się nad Polską, byliśmy przygotowani prewencyjnie, sprawdzaliśmy wszystko, co się da, aby utrzymać drożność. Prowadziliśmy dyżury zespołów dysponujących pompami o wysokiej wydajności w newralgicznych punktach, m.in. przy ulicach Udzieli, Prądnickiej, na rondzie Grunwaldzkim. Powodzie błyskawiczne zdarzają się w większości w podobnych miejscach, stąd wiemy, gdzie i jaki sprzęt postawić, mamy wyćwiczone procedury. Modernizowane są te miejsca, gdzie regularnie dochodzi do potopień, m.in. Wody Polskie zbudowały system pięciu suchych, w pełni zautomatyzowanych zbiorników retencyjnycho pojemności 400 tys. m³ na południu Krakowa, które zbierają nadmiar wody z regularnie podtapiającej mieszkańców rzeki Serafy, potoku Malinówka oraz wody opadowe.

Czy w kontekście gotowości na powódź Kraków zrobił już wszystko?

W 2024 r. nasza firma oddała do użytku potężny kolektor retencyjny Bonarka o średnicy 3 m do przetrzymywania mieszaniny ścieków i wód opadowych, które zbierają się podczas deszczy nawalnych w rejonie Bonarki. 

Kolejną planowaną, spektakularną inwestycją, ponieważ realizowaną w miejscu wyjątkowym, bo u stóp wzgórza wawelskiego, a więc tam, gdzie nie prowadzi się wykopów, wręcz nie dotyka się tkanki miejskiej, będzie zbiornik o pojemności 15 tys. m³. Jest trudny do zbudowania, bo sąsiaduje z zabytkowymi wałami przeciwpowodziowymi, które musimy podeprzeć ścianką szczelinową sięgającą do 18 m w głąb. Oczywiście prace będą wykonywane pod nadzorem archeologów i konserwatorów. Na przelewie burzowym zamontujemy w pełni automatyczną kratę podczyszczającą, taką samą, którą jako pierwsi w Polsce uruchomiliśmy na przelewie Żaglowa nad Wisłą. I łącząc te elementy – retencję punktową 15 tys. m³ i kratę, która otwiera światło kanału, uruchamiając przelew burzowy Wawel – będziemy mogli aż w 80% ograniczyć działanie tego przelewu. Przy większej liczbie tego typu zbiorników w skali miasta i pracy zespołu modelowania w naszej spółce, który opracowuje koncepcje, większość tej fali uderzeniowej zatrzymamy. Przelewy burzowe, których mamy 38, będą działały incydentalnie, a kiedy jeszcze na wszystkich zamontujemy kraty samoczyszczące, to problem przeciążenia kanalizacji w centrum miasta zostanie ograniczony. 

Na powierzchni zbiornika powstanie atrakcyjna przestrzeń publiczna. W ramach Międzynarodowego Biennale Architektury Kraków 2025 odbędzie się otwarty konkurs koncepcyjny, którego celem jest wyłonienie najlepszego projektu otoczenia wzgórza wawelskiego, m.in. pod kątem rozwiązań przestrzennych i funkcjonalnych z zakresu ochrony przeciwpowodziowej i retencji wód opadowych. Wodociągi Miasta Krakowa są parterem i współorganizatorem Biennale. Następnie w ramach konsultacji społecznych na pewno wspólnie wypracujemy atrakcyjne rozwiązanie dla tego unikatowego miejsca. 

Kiedy powstanie ten zbiornik? 

Budowę zbiornika ujęliśmy w Wieloletnim planie rozwoju i modernizacji urządzeń wodociągowych i urządzeń kanalizacyjnych na lata 2026–2030, przedłożonym Radzie Miasta Krakowa w czerwcu 2025 r. Uzyskaliśmy już promesy gestorów sieci, Zarządu Dróg Miasta Krakowa, Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Krakowie i Zarządu Zieleni Miejskiej. Planujemy zacząć kontraktować budowę w 2028 r. z realizacją w latach 2029–2030. Wartość szacujemy na ok. 80 mln zł netto. W Wieloletnim planie uwzględniliśmy wydatki na projekt, fazę przygotowawczą wraz z decyzjami administracyjnymi i na realizację. Musimy wyłożyć środki własne spółki, prawdopodobnie weźmiemy kredyt. Wracając do tego, o czym mówiłem na początku – inwestycja daje gigantyczny impact klimatyczny, środowiskowy, więc powinna w pierwszej kolejności mieć szansę na finansowane w układzie dotacyjnym. Jednak generuje koszty, nie przynosząc przychodów.

Ponadto, a mówię to po raz pierwszy publicznie, opracowaliśmy koncepcję zbiorników retencyjnych pod częścią Błoń, które są wpisane od 2000 r. do rejestru zabytków. Zbiornik odciąży hydraulicznie kanalizację ogólnospławną w rejonie Alei Trzech Wieszczów i pozwoli nam wprowadzić kolejne ograniczenia w działaniu przelewów burzowych, których zlewnią jest Wisła. 

Jakie inne inwestycje rozwojowe są w planach spółki?

Budowa zbiornika pod Wawelem to element szerszego planu inwestycyjnego, którego wartość w ciągu najbliższych lat przekroczy 1 mld zł. Uśmiecham się, gdy słyszę, że w Krakowie mamy nową oczyszczalnię. W rzeczywistości ma już prawie 20 lat, w ciągu których była stale modernizowana, a koszt tej modernizacji przekroczył już pół miliarda zł. W kwietniu 2025 r. podpisaliśmy umowę z NFOŚiGW o wartości 204 mln zł, z czego 116 mln zł pochodzi z funduszy unijnych, na realizację projektu Gospodarka wodno-ściekowa w Krakowie – etap VII. W projekcie jest kilka kluczowych elementów. Pierwszy i najtrudniejszy to przykrycie największych w Polsce osadników wstępnych w oczyszczalni Płaszów. Ich konstrukcja musi wytrzymać nawet bardzo obfite opady śniegu i deszczu. Mieliśmy olbrzymie problemy z doborem technologii i samą metodą przykrycia w oparciu o kolumnę centralną. To pierwszy taki projekt w Polsce, stanowiący duże wyzwanie konstruktorskie. Przykrycie pierwszego z czterech osadników sfinansowaliśmy z własnych środków, przeznaczając na ten cel 10 mln zł. Chcieliśmy przetestować technologię. Na podstawie wyników pomiarów, które uznaliśmy za zadowalające, rozszerzyliśmy założenie koncepcyjne na kolejne trzy obiekty. Już uzyskaliśmy zezwolenie na budowę, a teraz przygotowujemy się do kontraktowania tego rozwiązania. Projekt obejmuje również przykrycie piaskownika i innych, mniejszych obiektów technologicznych. Piaskownik nie miał być w zamyśle projektantów oczyszczalni hermetyzowany, więc musimy go najpierw gruntownie przebudować. Dodam przy okazji, że piasek, który odzyskujemy ze ścieków, już nie jest odpadem, ale wykorzystywanym przez nas certyfikowanym materiałem budowlanym. To świetny przykład gospodarki o obiegu zamkniętym. Zbudowane zostaną ponadto trzy stacje wielostopniowej dezodoryzacji, wykorzystującej układ trzech biofiltrów. Koszt jednej stacji to 2 mln zł. Skupiamy się na hermetyzacji i dezodoryzacji obiektów, ponieważ działalność oczyszczalni może być okresowo uciążliwa dla mieszkańców dzielnic Podgórze oraz Bieżanów-Prokocim. Biofiltry będą zatrzymywać nawet najbardziej uciążliwe związki zapachowe, a hermetyzacja osadników zatrzyma ich emisję już na poziomie źródła. Chcemy zakończyć te prace na początku 2028 r., ale nad ograniczeniem emisji odorów pracujemy już od kilku lat. W okresie 2018–2020 zainwestowaliśmy w hermetyzację kanału dopływowego, stacji krat rzadkich i pompowni głównej, a także w rozbudowę piaskowników i separatorów piasku. Prowadzimy bardzo intensywne działania antyodorowe na sieci kanalizacyjnej, zamontowaliśmy dziesiątki urządzeń pomiarowych siarkowodoru. System dezodoryzacyjny w oczyszczalni Płaszów będzie zasysał również złowonne powietrze ze skrzyżowania ulic płk. Stanisława Dąbka i Kosiarzy, gdzie jest newralgiczne spięcie kilku kolektorów, w których ścieki stagnują. Na terenie drugiej centralnej oczyszczalni – Kujawy, czterokrotnie mniejszej niż Płaszów, planujemy budowę zhermetyzowanej, czterostanowiskowej stacji zlewnej. Będzie wyposażona w urządzenia kontrolujące ilość i jakość dowożonych ścieków, a także układ do mycia samochodów asenizacyjnych.

Zgodnie z wymogami dyrektywy ściekowej zwiększymy możliwości przyjęcia ładunku zanieczyszczeń o 40%. Jest to element dużego projektu Płaszów 3.0, który zakłada rozbudowę o kolejne bioreaktory, aby zwiększyć przepustowość ładunków w procesie biologicznego oczyszczania ścieków. Jeden z tych bioreaktorów z dwoma osadnikami wtórnymi stanie na działce przekazanej przez Gminę Miejską Kraków. Po tej modernizacji zbliżmy się pod względem wydajności oczyszczania biologicznego do warszawskiej Czajki, która była budowana sporo później. Budowa dodatkowych dwóch WKF-ów i zwiększenie produkcji energii elektrycznej to kolejny krok w dążeniu do pasywności oczyszczalni Płaszów. Obecnie osiągnęła 52% pasywności energetycznej. Na zrekultywowanych lagunach osadowych planujemy budowę instalacji fotowoltaicznej, ewentualnie zastosowanie innego rozwiązania, które będzie generowało dodatkową energię elektryczną. Elementem spinającym ten zakres jest budowa drugiej nitki spalarni osadów. Mając dwie nitki, przestaniemy wywozić osad podczas obowiązkowych przeglądów, które czasami trwają miesiąc, czasami dwa, a przy dużym przeglądzie nawet trzy miesiące. Koszt wywozu jest duży. Przyszłością nie jest wywóz, tylko utylizacja, więc będziemy utylizować osad pościekowy z obu oczyszczalni centralnych, a przy okazji produkować energię, na której nie zarabiamy, tylko w ten sposób obniżamy dynamikę wzrostu taryf. Uzyskany wolumen energii elektrycznej zostanie wykorzystany do zbudowania pasywnego systemu pompy ciepła na ściekach oczyszczonych. To wspólna realizacja z Miejskim Przedsiębiorstwem Energetyki Cieplnej SA w Krakowie, dzięki której miasto pozyska zielone źródło energii – to dla mnie powód do satysfakcji.

Obserwujemy rekordowo niskie stany wód w polskich rzekach, czego najlepszym przykładem jest notowany w sierpniu br. kilkucentymetrowy poziom Wisły w Warszawie. Czy w przypadku głównego rezerwuaru wody dla Krakowa, Jeziora Dobczyckiego, również mamy do czynienia z szybkim obniżaniem się lustra wody? 

Nie, nie mamy takich problemów. Ten sztuczny zbiornik na Rabie będzie nam służył jeszcze bardzo długie lata, co nie znaczy, że nie spoglądamy na inne źródła wody. W 2023 r. zbadaliśmy w specjalnie zbudowanej stacji pilotażowej możliwość poboru wody z Wisły. Jednak jest zbyt zanieczyszczona i zasolona, by można było myśleć o jej przywróceniu do systemu zaopatrzenia Krakowa, może w przyszłości się to zmieni. Modernizujemy zakłady uzdatniania wody Rudawa i Dłubnia zaopatrujące obszar centrum i Nowej Huty. Jako awaryjne źródło traktujemy Sankę na Bielanach, o stosunkowo małej wydajności. Jezioro Dobczyckie musimy chronić przed turystyką i innym wykorzystaniem niż cel, dla którego powstało. Mogę jedynie zaapelować, by przy okazji różnego rodzaju wyborów, czy to samorządowych, do Sejmu, czy do Parlamentu Europejskiego, nie wykorzystywać tego zasobu w kampaniach, jako potencjalnego obiektu rekreacji. Jego istnienie zapewnia bezpieczeństwo 1,3 mln osób, a biorąc pod uwagę plany współpracy z sąsiednimi gminami, i to nie tylko w pierwszej linii obwarzanka, może okazać się, że populacja, dla której zbiornik jest głównym źródłem wody do spożycia, jeszcze się zwiększy. Pilnujmy więc najcenniejszego zasobu, jakim jest woda.

Dziękuję za rozmowę.

Czytaj więcej

Czym jest Szkoła Górnictwa Odkrywkowego?

Konferencja Naukowo-Techniczna Szkoła Górnictwa Odkrywkowego, w skrócie SGO, jest organizowana nieprzerwanie od 2012 r. i w ciągu ostatnich lat zyskała status najbardziej prestiżowego wydarzenia branżowego w Polsce, a zdaniem wielu uczestników – również jednego z najważniejszych w Europie. To jedno z najlepiej ocenianych wydarzeń naukowo-technicznych w naszym kraju, skupiające corocznie od 300 do nawet 400 uczestników. Wśród nich znajdują się przedstawiciele przemysłu górnictwa odkrywkowego, środowiska naukowego, instytutów badawczo-projektowych, firm zaplecza technicznego oraz eksperci i partnerzy współpracujący z sektorem wydobywczym. Gośćmi honorowymi konferencji byli również reprezentanci administracji państwowej, w tym wiceministrowie z Ministerstwa Aktywów Państwowych oraz Ministerstwa Klimatu i Środowiska.

SGO to przede wszystkim platforma spotkań i wymiany wiedzy pomiędzy nauką a przemysłem. Z uwagi na podejmowaną tematykę – szczególnie aktualną w kontekście transformacji górniczo-energetycznej w Polsce – wydarzenie na stałe wpisało się w kalendarz najważniejszych spotkań branżowych.

Organizatorem konferencji jest Katedra Inżynierii Górniczej i Bezpieczeństwa Pracy na Wydziale Inżynierii Lądowej i Gospodarki Zasobami Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. Współorganizatorami i partnerami wydarzenia są Komitet Górnictwa Polskiej Akademii Nauk – Sekcja Technologii Górniczych, Polski Związek Producentów Kruszyw, Główna Komisja Górnictwa Skalnego ZG SITG oraz Stowarzyszenie Polskich Inżynierów Strzałowych.

Do kogo jest skierowana konferencja?

SGO jest skierowana do przedstawicieli firm górniczych i okołogórniczych, instytucji naukowych, projektantów oraz dostawców technologii. Co roku uczestniczy w niej ok. 150 podmiotów z całej Polski. To wydarzenie stanowi platformę prezentacji branży, wymiany doświadczeń i nawiązywania kontaktów biznesowych.

Konferencja umożliwia poznanie innowacyjnych rozwiązań technicznych, dyskusję o wyzwaniach i wspólne kreowanie kierunków rozwoju. W dobie transformacji energetycznej SGO staje się szczególnie istotna – bierna postawa może oznaczać marginalizację, dlatego tak ważna jest aktywna obecność i adaptacja firm do nowych realiów rynkowych.

Co zyskuje uczestnik i sponsor konferencji?

SGO to unikatowe forum wymiany wiedzy i doświadczeń między nauką a przemysłem – model spotkań, który sprawdza się na całym świecie. Uczestnictwo w konferencji daje szansę zapoznania się z nowymi rozwiązaniami naukowo-technicznymi, mogącymi realnie wpłynąć na rozwój firm oraz poprawę kondycji całego sektora zarówno w skali krajowej, jak i globalnej. Podczas SGO naukowcy prezentują wyniki badań i propozycje wdrożeń, a przedstawiciele przemysłu dzielą się praktycznymi doświadczeniami oraz opisują wyzwania, z jakimi się mierzą. Taka bezpośrednia wymiana wiedzy umożliwia tworzenie innowacyjnych rozwiązań i budowanie realnych partnerstw.

W 2024 r. zaprezentowano ponad 80 wykładów przygotowanych przez ponad 150 autorów z różnych obszarów – od górnictwa i energetyki po ochronę środowiska i prawo. To dowód na to, że SGO stanowi wyjątkową przestrzeń rozwoju, inspiracji i silnej konkurencji, która jest najlepszym bodźcem dla innowacji.

Sponsorzy wydarzenia kreują się przy tym jako marki wiodące i aktywnie kształtujące zmiany w sektorze górniczym i przemysłowym. Zarazem to właśnie dzięki ich zaangażowaniu możliwy jest dalszy rozwój Szkoły pod względem jakości, skali i zasięgu oddziaływania.

Jaki jest temat przewodni SGO w 2025 r.?

Tematem przewodnim tegorocznej edycji jest Górnictwo odkrywkowe wobec wyzwań i szans Europejskiego Zielonego Ładu. W centrum uwagi znajduje się rola sektora wydobywczego w kontekście zielonej transformacji oraz dostosowania się do ambitnych celów środowiskowych i klimatycznych. Konferencja stwarza przestrzeń do refleksji nad tym, jak sektor może aktywnie uczestniczyć w budowie zrównoważonej gospodarki, zachowując jednocześnie swoją konkurencyjność i znaczenie gospodarcze.

Jak Pan ocenia aktualną sytuację na rynku górnictwa odkrywkowego?

Zdecydowaną większość górnictwa odkrywkowego w Polsce stanowią surowce skalne, a rynek ten od 2019 r. cechuje się względną stabilnością. Wydobycie kopalin zwięzłych, wykorzystywanych głównie do produkcji kruszyw łamanych, utrzymuje się na poziomie ok. 80 mln t rocznie. Z kolei kopaliny okruchowe, służące do produkcji kruszyw żwirowo-piaskowych, osiągają wolumen ok. 175 mln t. Co istotne, w tym okresie nie nastąpiły znaczące zmiany w liczbie aktywnych podmiotów na rynku, co świadczy o dojrzałości i ugruntowanej strukturze tego sektora. Stoją jednak przed nim nowe wyzwania. Transformacja energetyczna i związane z nią zmiany legislacyjne oraz środowiskowe będą miały istotny wpływ na sposób funkcjonowania sektora wydobywczego. Firmy muszą być przygotowane na coraz większe wymagania w zakresie ochrony środowiska, rekultywacji terenów pogórniczych oraz ograniczania emisji.

Jakie są zasoby polskiego górnictwa odkrywkowego? 

Zasoby bilansowe złóż surowców skalnych, prezentowane w oficjalnym Bilansie zasobów kopalin w Polsce, robią bez wątpienia imponujące wrażenie. Warto jednak zaznaczyć, że w dużej mierze mają one charakter teoretyczny. W praktyce znaczna część tych zasobów została bezpowrotnie utracona z powodu braku skutecznej polityki ochrony złóż.

Największym wyzwaniem pozostaje rozproszona zabudowa i wynikające z niej konflikty społeczne, pojawiające się już na etapie planowania eksploatacji. Co istotne, kontrowersje nie dotyczą samego wydobycia, lecz głównie kwestii logistycznych, przede wszystkim transportu kruszyw. Trzeba też pamiętać, że ok. połowę powierzchni Polski stanowią grunty rolne, w tym 25% to grunty najwyższych klas bonitacyjnych objęte ochroną, a 1/3 kraju to tereny leśne. Ponadto ponad 30% powierzchni Polski jest objęte przynajmniej jedną formą ochrony przyrody. W praktyce oznacza to, że realnie zagospodarować można zaledwie ok. 40% zasobów wskazanych w bilansie.

Dla firm działających w branży dokument Bilans zasobów kopalin pełni dziś głównie funkcję informacyjną – to punkt wyjścia do poszukiwań lokalizacji bezkonfliktowych, które coraz częściej decydują o możliwości i opłacalności rozpoczęcia eksploatacji.

Z jakimi problemami zmaga się górnictwo skalne?

Problemy sektora górnictwa skalnego w Polsce są w dużej mierze zbieżne z wyzwaniami obserwowanymi w całej Europie. Najpoważniejszym z nich jest ograniczona dostępność gruntów pod działalność wydobywczą. Rosnąca presja urbanizacyjna, rozbudowany system ochrony przyrody oraz konieczność ochrony gruntów rolnych, szczególnie tych najwyższej klasy bonitacyjnej, skutecznie zawężają możliwości lokalizacyjne nowych zakładów górniczych.

Dziś budowa kopalni od podstaw to proces wieloetapowy i długotrwały. Wymaga nie tylko zmian w dokumentach planistycznych (studium i miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego, nowy dokument planistyczny plan ogólny), lecz także pozyskania ponad 10 różnych decyzji administracyjnych – od projektów geologicznych, przez decyzje środowiskowe, koncesje, pozwolenia wodnoprawne i budowlane, aż po zgody na wyłączenie gruntów z produkcji rolnej czy wycinkę drzew.

Dla porównania, tylko dwa kluczowe elementy, czyli decyzja środowiskowa i koncesja wydobywcza, mogą zająć nawet od 6 do 10 lat, nie licząc potencjalnych postępowań sądowych. Przykład kopalni Turów pokazuje, jak złożony i czasochłonny może być ten proces.

Nie kwestionujemy potrzeby udziału społeczeństwa w postępowaniach – to element demokratycznego państwa prawa. Jednak obecnie zdarza się, że organizacje ekologiczne mają w praktyce większy wpływ na przebieg procedur niż sama strona postępowania. To zaburza równowagę. Konieczne jest zdyscyplinowanie organów prowadzących postępowania administracyjne, jako że okres pandemii się zakończył, a system powinien odzyskać sprawność, efektywność i przewidywalność działania.

W najbliższych latach dodatkowym wyzwaniem może stać się także uchwalanie audytów krajobrazowych, które mogą wprowadzić kolejne ograniczenia lokalizacyjne dla działalności wydobywczej, zwłaszcza w regionach o wysokich walorach przyrodniczo-krajobrazowych.

Jak Pan ocenia politykę surowcową? 

Polityka surowcowa państwa to dokument zawierający wiele słusznych i potrzebnych założeń. W pełni zgadzam się z jego głównym celem, jakim jest „zapewnienie bezpieczeństwa surowcowego kraju poprzez zagwarantowanie dostępu do niezbędnych surowców – krajowych i importowanych – zarówno obecnie, jak i w perspektywie wieloletniej, z uwzględnieniem potrzeb przyszłych pokoleń”. To ambitna i właściwie postawiona wizja, którą całkowicie popieram.

Niestety na poziomie praktycznym brakuje spójnych i konsekwentnych działań ze strony administracji publicznej, które przybliżałyby nas do jej realnej realizacji. Dokument, mimo solidnych założeń, pozostaje w dużej mierze deklaratywny i niewystarczająco zakorzeniony w działaniach instytucjonalnych. Dopóki administracja centralna nie uzna, że surowce skalne – tak powszechne i jednocześnie niezbędne – mają charakter strategiczny, trudno będzie mówić o skutecznej polityce surowcowej. To właśnie one stanowią fundament dla rozwoju infrastruktury, budownictwa, przemysłu i transformacji energetycznej. Bez ich uwzględnienia nie zbudujemy ani bezpiecznej, ani konkurencyjnej gospodarki.

Czy w Polsce jest wystarczalna ilość zasobów kruszyw do rozwoju infrastruktury?

Jeśli weźmiemy pod uwagę zasoby w już zagospodarowanych złożach, to kruszyw łamanych wystarczy Polsce na ok. 30–35 lat, a piasków i żwirów na mniej więcej 20 lat. Trzeba jednak podkreślić, że są to wartości uśrednione, a sytuacja regionalna bywa znacznie bardziej wymagająca. Przykładowo, w województwie małopolskim szacowany czas dostępności zasobów to zaledwie ok. 10 lat.

Według danych Polskiego Związku Producentów Kruszyw w ciągu najbliższych 15 lat zasoby złóż kruszyw łamanych wyczerpią się w ponad 50 aktualnie eksploatowanych lokalizacjach. To bardzo poważny sygnał ostrzegawczy, szczególnie w kontekście zapowiadanych strategicznych inwestycji, takich jak Centralny Port Komunikacyjny, elektrownia jądrowa, kolej dużych prędkości, a także rozbudowa infrastruktury obronnej.

Odbudowa bazy zasobowej w obecnych warunkach – przy licznych barierach administracyjnych i środowiskowych – jest procesem złożonym, kosztownym i czasochłonnym. Dlatego już teraz należy podejmować działania, które umożliwią efektywne zabezpieczenie dostępu do niezbędnych surowców. W przeciwnym razie realizacja tych inwestycji może napotkać poważne ograniczenia materiałowe.

Jakiego surowca może wkrótce zabraknąć?

Choć trudno wskazać jeden konkretny surowiec z absolutną pewnością, to w mojej ocenie szczególne ryzyko niedoboru dotyczy kruszyw pochodzenia magmowego. Wynika to zarówno z ograniczonej liczby dostępnych złóż, jak i ogromnych trudności lokalizacyjnych, jakie napotykają inwestorzy przy próbach uruchamiania nowych zakładów górniczych. Proces pozyskiwania koncesji trwa coraz dłużej i jest obarczony rosnącą liczbą barier administracyjnych, planistycznych i środowiskowych.

Jeżeli chcemy, by polskie górnictwo, w tym górnictwo odkrywkowe, mogło się dalej rozwijać i skutecznie odpowiadać na potrzeby krajowej gospodarki, konieczna jest pilna zmiana uwarunkowań formalnoprawnych. Obecne przepisy nie wspierają rozwoju, wręcz przeciwnie – komplikują i wydłużają proces inwestycyjny. Bez uproszczenia i uporządkowania systemu pozwoleń nie uda się utrzymać ciągłości dostaw surowców dla kluczowych inwestycji infrastrukturalnych.

Niepokojące sygnały już dziś płyną z sektora budownictwa. Jak pokazują m.in. publikacje branżowe, Polska może wkrótce stanąć przed problemem niedoboru materiałów budowlanych, w tym piasku i żwiru, co może poważnie zagrozić terminowości i kosztom wielkich inwestycji publicznych, takich jak CPK, energetyka jądrowa czy infrastruktura wojskowa.

Czy górnictwo odkrywkowe może być zielone?

Polskie górnictwo odkrywkowe już dziś w dużej mierze funkcjonuje zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju. Rekultywacja terenów pogórniczych prowadzona jest na bieżąco – sektor nie posiada zaległości w tym zakresie. Kopalnie aktywnie ograniczają negatywne oddziaływanie na środowisko, wdrażając rozwiązania zgodne z polityką klimatyczną i ekologiczną.

Polska ma również bogate doświadczenie w dziedzinie rekultywacji i rewitalizacji terenów pogórniczych, oparte na dorobku naukowym twórcy sozologii prof. Walerego Goetla, byłego rektora Akademii Górniczo-Hutniczej, który słusznie podkreślał: „Co człowiek zniszczył, człowiek musi naprawić”. Co ważne, wysoka jakość polskich działań w zakresie rekultywacji jest doceniana także na arenie międzynarodowej. Polska uchodzi za kraj, którego doświadczenia mogą służyć jako modelowe rozwiązania dla górnictwa odkrywkowego w innych państwach Europy i świata.

Warto też podkreślić, że zrównoważony rozwój to nie tylko rekultywacja, ale również innowacje technologiczne w całym łańcuchu przemysłowym. Branża budowlana, w tym sektor cementowy, intensywnie inwestuje w nowoczesne rozwiązania ograniczające emisję CO₂. Obejmuje to m.in. produkcję cementów niskoemisyjnych, wdrażanie technologii CCS (carbon capture and storage), wykorzystanie alternatywnych paliw i surowców wtórnych, a także automatyzację i cyfryzację procesów. Te działania mają na celu ograniczenie śladu węglowego całej branży materiałów budowlanych, w której górnictwo odkrywkowe odgrywa kluczową rolę jako dostawca surowców.

Jakie są nowe perspektywy dla górnictwa odkrywkowego w Polsce w świetle Europejskiego Zielonego Ładu?

Perspektywy dla polskiego górnictwa odkrywkowego w kontekście wdrażania Europejskiego Zielonego Ładu (EZŁ) należy niestety ocenić jako poważnie ograniczone. Choć dokument ten zawiera wiele idei słusznych z punktu widzenia długoterminowej troski o środowisko, to w praktyce pociąga za sobą ogromne koszty zarówno finansowe, jak i społeczne. Zielony Ład, a także jego nowsza odsłona, czyli Czysty Ład Przemysłowy, wraz z całą grupą aktów prawnych realizujących unijną politykę klimatyczną tworzą skomplikowaną siatkę obciążeń dla gospodarek państw członkowskich. Te obciążenia coraz silniej uderzają w krajowe firmy, również te działające w sektorze wydobywczym.

Nie ulega wątpliwości, że pełne spełnienie celów Zielonego Ładu, choć brzmi ambitnie, nie jest w praktyce możliwe. Już dziś obserwujemy symptomy stagnacji wielu europejskich gospodarek, której przyczyną są właśnie nadmiernie rygorystyczne regulacje klimatyczne. Jeżeli Unia Europejska nie dokona rewizji obecnego kierunku, będzie dalej tracić konkurencyjność w starciu z gospodarkami takich krajów, jak USA czy Chiny. Produkty z państw spoza UE, w których nie obowiązują podobne ograniczenia regulacyjne i podatkowe, będą znacznie tańsze. Przykładem są już teraz cement i stal spoza Unii – tańsze, produkowane przy znacznie niższych kosztach środowiskowych.

Francuski think tank Institut Rousseau oszacował, że łączne koszty inwestycji publicznych i prywatnych koniecznych do realizacji EZŁ w Polsce sięgną aż 2,4 bln €, czyli ponad 10 bln zł. To kwota trudna do udźwignięcia nawet dla najbardziej rozwiniętych gospodarek, a co dopiero dla kraju, który nadal nadrabia zaległości infrastrukturalne i przemysłowe po transformacji ustrojowej.

Do tego dochodzi cały zestaw tzw. europodatków, które uderzają zarówno w przedsiębiorców, jak i w zwykłych obywateli. Mowa tu m.in. o systemach ETS i ETS2 (sam deficyt uprawnień do emisji CO₂ w latach 2021–2030 będzie kosztować Polskę aż 141 mld zł), akcyzie na węgiel i koks, granicznym podatku węglowym CBAM, podatkach od zużycia energii, emisji CO₂ przez budynki i transport, podatkach od produktów wysokoemisyjnych czy nierecyklingowanych, a także o opłatach od pojazdów spalinowych, autostrad czy rejestracji samochodów. Tylko podatek od nierecyklingowanego plastiku przyniósł Polsce w latach 2021–2024 zobowiązania wobec budżetu UE w wysokości 8,6 mld zł.

Wszystkie te elementy oznaczają nie tylko ogromne obciążenia dla przedsiębiorców, ale również coraz większy nacisk finansowy na gospodarstwa domowe. Szacuje się, że tylko ETS2 może kosztować przeciętną rodzinę od 1,6 do nawet 8,6 tys. zł rocznie. W efekcie Zielony Ład może prowadzić nie tylko do zahamowania inwestycji przemysłowych, ale także do realnego zubożenia społeczeństwa.

Na to wszystko nakładają się jeszcze twarde regulacje prawne, które znacząco ograniczają swobodę działania przedsiębiorstw, np. zakaz rejestracji samochodów spalinowych po 2035 r., dyrektywa ESG (2010/31/UE), a także nowe regulacje dotyczące należytej staranności w zakresie zrównoważonego rozwoju. To już nie są jedynie cele klimatyczne – to coraz częściej narzędzia ograniczające konkurencyjność gospodarek państw członkowskich.

W przypadku Polski konsekwencje mogą być szczególnie poważne. Grozi nam utrata suwerenności energetycznej, ponieważ eliminujemy własne źródła energii (głównie węgiel), zanim zbudujemy stabilne i realne alternatywy. Utrata bezpieczeństwa żywnościowego również staje się realnym zagrożeniem, głównie wskutek osłabienia rolnictwa, rosnących kosztów produkcji i presji na import żywności. W ten sposób możemy popaść w zależność od czynników zewnętrznych zarówno pod względem energii, jak i produktów podstawowych.

Dla sektora górnictwa odkrywkowego oznacza to coraz większą presję nie tylko związaną z logistyką, lokalizacją czy pozyskaniem koncesji, ale również z koniecznością spełniania restrykcyjnych norm środowiskowych, którym nie podlegają producenci spoza UE. W efekcie produkty powstające w Polsce, choć spełniające najwyższe normy jakościowe i środowiskowe, będą wypierane przez tańsze zamienniki spoza Unii. To droga w kierunku marginalizacji krajowego przemysłu i uzależnienia się od importu.

Nie oznacza to jednak, że Zielony Ład powinien zostać całkowicie odrzucony. Konieczna jest raczej jego głęboka korekta, która uwzględni realia poszczególnych państw, ich potencjał rozwojowy i potrzebę utrzymania konkurencyjności gospodarki. Dla Polski oznacza to potrzebę znacznie bardziej racjonalnego podejścia, w którym ochrona środowiska idzie w parze z utrzymaniem stabilnych podstaw rozwoju gospodarczego.

Na czym polega i co wnosi optymalizacja kosztów wydobycia i przeróbki kopalin?

Optymalizacja kosztów wydobycia i przeróbki kopalin w obecnym reżimie kosztowym jest procesem coraz bardziej wymagającym. Trzeba pamiętać, że zdecydowana większość firm działających w sektorze górnictwa odkrywkowego to przedsiębiorstwa prywatne, z wyjątkiem kopalni węgla brunatnego w Bełchatowie i Turowie. W firmach prywatnych optymalizacja to nie hasło, a codzienna praktyka – warunek utrzymania się na rynku.

Przedsiębiorcy systematycznie modernizują parki maszynowe, inwestując w urządzenia i pojazdy o możliwie najniższych kosztach eksploatacyjnych. Równocześnie prowadzą działania w zakresie optymalizacji zatrudnienia, dostosowując wielkość załogi do rzeczywistych potrzeb operacyjnych i wolumenu produkcji. To działania trudne, ale konieczne w warunkach rosnących kosztów operacyjnych.

Największą presję wywierają obecnie koszty paliw i energii elektrycznej, czyli podstawowych składników kosztów eksploatacyjnych w górnictwie odkrywkowym. Niestety, zamiast maleć, te koszty stale rosną. Wdrożenie systemu EU ETS2 tylko pogłębi ten trend, a zgodnie z ocenami wielu specjalistów energia elektryczna w Polsce pozostanie nawet 2–3 razy droższa niż w niektórych krajach spoza Unii Europejskiej. To drastycznie obniża konkurencyjność krajowych producentów kruszyw i innych surowców mineralnych.

W takich warunkach optymalizacja może przynieść jedynie ograniczone efekty. Bez zmian systemowych, w tym obniżenia obciążeń energetyczno-klimatycznych i uproszczenia procedur administracyjnych, konkurencja z producentami z rynków o niższych kosztach – przy utrzymaniu wysokich standardów środowiskowych i prawnych w UE – będzie coraz trudniejsza, a w niektórych przypadkach wręcz niemożliwa.

Jak wygląda ESG w górnictwie odkrywkowym?

Obowiązek raportowania niefinansowego w zakresie środowiska, społeczeństwa i ładu korporacyjnego stanowił w ostatnim czasie ważny element dyskusji w branży wydobywczej. Europejskie Standardy Raportowania Zrównoważonego Rozwoju nałożone przez dyrektywę CSRD są wyzwaniem dla dużych przedsiębiorstw z uwagi na zakres i charakter raportowanych informacji oraz dodatkowy obowiązek sprawozdawczy, który wymaga wdrożenia często nowych procedur i procesów w firmach w dość krótkim czasie. Tzw. dyrektywa Stop the clock z roku 2025 odroczyła termin raportowania, co zmniejszyło obciążenie regulacyjne dla przedsiębiorstw i umożliwiło przygotowanie raportów z należytą starannością oraz stopniowe wprowadzanie mechanizmów, które na to pozwolą. 

Jakie są metody wykorzystania ubocznych produktów spalania?

Uboczne produkty spalania (UPS) to substancje mineralne powstające w wyniku spalania węgla, biomasy oraz odpadów komunalnych. Zaliczają się do nich m.in. popioły lotne i denne, żużel, gipsy syntetyczne i stałe odpady z wapniowych metod odsiarczania gazów odlotowych. Choć kiedyś traktowane głównie jako odpad, dziś coraz częściej postrzegane są jako pełnowartościowy surowiec wtórny, mający zastosowanie w wielu sektorach przemysłu, przede wszystkim w budownictwie i drogownictwie.

Popioły i żużle mogą być stosowane m.in. jako składniki cementu, dodatki do betonu, materiały podbudowy drogowej, a nawet w produkcji prefabrykatów. Gipsy syntetyczne znajdują zastosowanie w przemyśle cementowym i gipsowym. Obecnie w Polsce wykorzystuje się ok. 60–70% wytwarzanych UPS, jednak reszta – wciąż miliony ton rocznie – trafia na składowiska, pomimo ich potencjalnej wartości gospodarczej.

W kontekście odchodzenia od energetyki węglowej, co z jednej strony ogranicza emisję CO₂, ale z drugiej eliminuje źródło tych cennych materiałów, staje się jasne, że należy jak najlepiej zagospodarować istniejące zasoby zgromadzone na hałdach przez ostatnie dziesięciolecia. Szacuje się, że mogłyby z nich korzystać cementownie i zakłady materiałów budowlanych nawet przez kolejne 20–30 lat.

Z danych przytoczonych w publikacji Circular Economy in Poland wynika, że w Europie wytwarza się rocznie ok. 700 mln t tzw. minerałów antropogenicznych, w tym 150 mln t ubocznych produktów spalania węgla. W samej Polsce ponad 20 mln t rocznie. To skala, która może znacząco odciążyć eksploatację surowców naturalnych, szczególnie w świetle transformacji energetycznej i wzrostu kosztów pozyskiwania pierwotnych kruszyw.

Zgodnie z opinią Instytutu Ochrony Środowiska – Państwowego Instytutu Badawczego (IOŚ-PIB) UPS powinny mieć priorytet nad surowcami naturalnymi, zwłaszcza w inwestycjach publicznych. Naukowcy, środowiska inżynieryjne i budowlane apelują o przyznanie im statusu surowców preferowanych, co byłoby zgodne z założeniami gospodarki cyrkularnej.

Co istotne, wiele z UPS posiada rejestrację w systemie REACH, co oznacza, że są one dopuszczone do obrotu na terenie Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Badania potwierdziły ich bezpieczeństwo dla ludzi i środowiska, otwierając im drogę do szerokiego wykorzystania.

Przykładem strategicznego zastosowania tych materiałów mogłaby być budowa CPK, inwestycji infrastrukturalnych, obiektów wojskowych, w których możliwe byłoby zastosowanie materiałów pochodzenia przemysłowego zamiast surowców naturalnych. To nie tylko oszczędność, ale także realizacja idei gospodarki obiegu zamkniętego i racjonalnego wykorzystania zasobów.

Jaka jest Pana opinia w sprawie sporu polsko-czeskiego o kopalnię w Turowie?

Spór o Kopalnię Węgla Brunatnego Turów jest złożonym i wielowymiarowym problemem, który w mojej ocenie wymaga spokojnej analizy faktów, szerszego kontekstu oraz pewnej uczciwości w ocenie działań Polski. Kopalnia Turów ma bardzo długą i bogatą historię, sięgającą XVII w., a eksploatacja przemysłowa na skalę odkrywkową trwa tam nieprzerwanie od 1904 r. Po II wojnie światowej zakład przeszedł na własność państwa polskiego i od dekad stanowi integralny element lokalnego systemu energetycznego oraz gospodarczego regionu.

W 2020 r. Minister Klimatu i Środowiska przedłużył koncesję na wydobycie węgla brunatnego w Turowie na lata 2026–2044 na podstawie pozytywnej decyzji środowiskowej wydanej przez RDOŚ we Wrocławiu. Decyzja ta była poprzedzona szerokimi analizami, konsultacjami i szeregiem inwestycji ograniczających wpływ kopalni na środowisko, m.in. budową ekranów przeciwfiltracyjnych, zamgławiaczy, ekranów akustycznych, systemów redukcji pylenia. Mimo to decyzja ta spotkała się z falą sprzeciwu ze strony czeskich i niemieckich samorządów oraz organizacji ekologicznych, które formalnie zakwestionowały przedłużenie koncesji.

Warto podkreślić, że działania podejmowane przez Kopalnię Turów w celu minimalizacji oddziaływania na środowisko są dziś znacznie bardziej zaawansowane niż jeszcze dekadę temu. Woda w ujęciu w czeskiej Uhelnej, będąca głównym argumentem sporu, nie zniknęła, emisja hałasu i pyłu pozostaje w granicach norm, a nowoczesne oświetlenie nie pogarsza jakości życia mieszkańców. Jednocześnie w promieniu 90 km od Turowa funkcjonuje 10 innych kopalń węgla brunatnego – w Niemczech i Czechach, których skala wydobycia jest wielokrotnie większa (80 mln t rocznie wobec 6–8 mln t w Turowie), a mimo to nie budzą takiej fali sprzeciwu. To prowadzi do zasadnego pytania, czy rzeczywiście chodziło o ochronę środowiska.

Spór o Turów to przykład zjawiska, które zaczyna pojawiać się coraz częściej, tj. wykorzystywania tematów środowiskowych jako narzędzia nacisku politycznego lub konkurencji gospodarczej. Niestety międzynarodowe postępowanie w tej sprawie, zakończone interwencją Trybunału Sprawiedliwości UE, pokazało również, jak łatwo przez presję polityczną można osłabić krajową niezależność energetyczną.

Turów odgrywa dziś kluczową rolę w utrzymaniu bezpieczeństwa energetycznego Polski oraz stabilnych dostaw ciepła dla mieszkańców regionu. W obliczu transformacji energetycznej, wciąż opierającej się na energetyce węglowej w wielu państwach Unii, działania Polski były i są racjonalne. Podjęto je zgodnie z zasadą racjonalnej gospodarki złożem w celu pełnego wykorzystania zasobów już udokumentowanych, bez konieczności otwierania nowych terenów górniczych.

W mojej ocenie tego typu spory należy rozwiązywać na podstawie faktów, a nie emocji i politycznych narracji. W interesie Polski, Czech i całej Unii Europejskiej jest wzajemne poszanowanie interesów gospodarczych przy jednoczesnym uwzględnieniu wspólnych celów klimatycznych, ale bez ideologicznego zacietrzewienia i presji destabilizującej regiony przygraniczne.

Jak budowa elektrowni atomowej w Polsce wpłynie na polskie górnictwo?

Budowa elektrowni jądrowych w Polsce będzie miała dwojaki wpływ na sektor górniczy. Po pierwsze, w długim horyzoncie, zwłaszcza po 2050 r., energetyka jądrowa jako filar transformacji w ramach Europejskiego Zielonego Ładu w dużej mierze zastąpi energetykę opartą na węglu. Oznacza to, że polskie górnictwo węglowe będzie stopniowo ograniczane, aż w perspektywie kilkudziesięciu lat może całkowicie zniknąć.

Po drugie, realizacja projektów jądrowych, szczególnie na etapie budowy, będzie wiązać się z ogromnym zapotrzebowaniem na surowce mineralne, głównie na kruszywa, wapienie i surowce dla przemysłu cementowego. Elektrownie jądrowe to bardzo materiałochłonne inwestycje inżynieryjne, co oznacza, że przez kilka lat górnictwo odkrywkowe – dostarczające surowce budowlane – zyska na znaczeniu jako kluczowe zaplecze dla tych projektów.

Przy tym jednak nie można zapominać o jednym zasadniczym aspekcie – konkurencyjności. Planowana lokalizacja pierwszej elektrowni jądrowej to północna część Polski, w pobliżu wybrzeża, gdzie kruszywa mogą być importowane drogą morską ze Skandynawii, często w konkurencyjnych cenach. To oznacza, że krajowi producenci surowców będą musieli nie tylko sprostać wymogom jakościowym, ale także konkurować cenowo z dostawcami zagranicznymi, którzy korzystają z niższych kosztów energii i lepszej dostępności transportu wodnego.

Czy polski prąd może być produkowany bez górnictwa?

Odpowiem wprost: może, ale trzeba zrozumieć, jaką cenę za to zapłacimy dosłownie i w przenośni. Przez wiele lat najtańszym źródłem energii w Polsce był węgiel – zarówno kamienny, jak i brunatny. To się zaczęło zmieniać wraz z wdrożeniem unijnego systemu handlu emisjami CO₂ (EU ETS). Gdy koszt uprawnień do emisji był symboliczny, energia z węgla była konkurencyjna. Jednak przy obecnych cenach CO₂ na poziomie 80–100 € za tonę produkcja energii z węgla staje się coraz droższa.

Dekarbonizacja w ramach Europejskiego Zielonego Ładu zakłada neutralność klimatyczną do 2050 r., a Komisja Europejska już dziś rekomenduje 90% redukcji emisji netto do 2040 r. W tym kontekście udział węgla w miksie energetycznym będzie systematycznie maleć. Niemniej jednak bez realistycznego globalnego porozumienia klimatycznego działania samej UE – odpowiedzialnej dziś za ok. 7% światowych emisji – nie przyniosą oczekiwanych efektów klimatycznych. Tymczasem wiele krajów spoza UE będzie prawdopodobnie zwiększać emisję, co oznacza, że globalna suma CO₂ może dalej rosnąć.

Odchodzenie od paliw kopalnych pociąga za sobą również inne ryzyka, przede wszystkim nowe uzależnienia. Aby zbudować zielone społeczeństwo cyfrowe, potrzebne będą ogromne ilości metali ziem rzadkich i innych surowców strategicznych, których Europa w dużej mierze nie posiada. Uzależnienie od ich importu to zagrożenie porównywalne z obecnym uzależnieniem energetycznym.

Dlatego konieczna jest synchronizacja tempa odchodzenia od węgla z rzeczywistymi możliwościami rozwoju nowych źródeł energii, w szczególności energetyki jądrowej. Do czasu osiągnięcia pełnej gotowości bloków jądrowych trzeba zaplanować dokładnie, ile konwencjonalnych mocy wytwórczych musimy utrzymać i jakimi surowcami będą one zasilane. Operator systemu (PSE) powinien precyzyjnie określić nie tylko moce, ale też ich lokalizację i czas niezbędnej dostępności, co umożliwi stworzenie odpowiednich mechanizmów wsparcia (np. rezerwy zimnej) i stopniową likwidację bloków zbędnych.

W tym kontekście istotna jest rola węgla brunatnego, szczególnie w kompleksach Bełchatów i Turów. To obecnie najtańsze źródła energii w Polsce, a ich zasoby wystarczą, aby utrzymać stabilność systemu energetycznego do co najmniej 2038 r. (Bełchatów) i 2044 r. (Turów). Kluczem będzie odpowiedzialne zarządzanie tymi złożami, nawet jeśli pojawią się problemy z przedłużeniem koncesji.

Nie możemy zapominać również o bezpieczeństwie i suwerenności energetycznej. W okresach kryzysowych kraj musi dysponować własnymi zasobami i mocami wytwórczymi. Węgiel – mimo że odchodzący  – nadal pełni tę funkcję. Równolegle trzeba inwestować w energetykę jądrową, OZE i sieci przesyłowe, ale bez pochopnego porzucania stabilnych źródeł energii, które zabezpieczają system w czasie transformacji.

Podsumowując: tak, Polska może produkować prąd bez górnictwa, ale będzie to znacznie droższe, mniej stabilne i może prowadzić do uzależnień surowcowych nowego typu. Mądrze zaplanowana transformacja to nie ideologia, lecz odpowiedzialna polityka oparta na faktach, analizie ryzyka i interesie gospodarczym kraju.

Na koniec chciałbym zapytać, dlaczego warto studiować na AGH.

AGH w Krakowie to moja uczelnia, to renoma i marka, która w 2024 r. zajęła drugie miejsce wśród polskich uczelni technicznych oraz czwarte miejsce w ogólnym rankingu akademickich uczelni wyższych w Polsce, przygotowanym przez Fundację Edukacyjną Perspektywy. W najnowszym europejskim rankingu EngiRank 2024 AGH uplasowała się na 48. miejscu, będąc najwyżej notowaną polską uczelnią techniczną.

Obecnie AGH oferuje kształcenie na 17 wydziałach obejmujących 88 kierunków studiów. Wśród nich znajduje się kierunek inżynieria górnicza, który od lat uznawany jest za najlepszy w Polsce w swojej dziedzinie. Program studiów zapewnia studentom kompleksową wiedzę z zakresu nauk matematyczno-technicznych, nauk o Ziemi oraz zarządzania środowiskiem, przygotowując ich do pracy w przemyśle wydobywczym.

AGH cieszy się również dużym zainteresowaniem studentów zagranicznych, którzy chętnie wybierają kierunki związane z zarządzaniem surowcami mineralnymi. Uczelnia prowadzi współpracę z ponad 280 instytucjami na całym świecie, co umożliwia studentom udział w międzynarodowych programach wymiany i projektach badawczych.

Studia na AGH to nie tylko solidne wykształcenie techniczne, ale także możliwość rozwoju w środowisku o wysokim poziomie naukowym i międzynarodowym zasięgu. Dzięki szerokiej ofercie kierunków oraz silnym powiązaniom z przemysłem absolwenci są dobrze przygotowani do podjęcia wyzwań zawodowych zarówno w kraju, jak i za granicą.

Dziękuję za rozmowę.

prof. dr hab. inż. Zbigniew Kasztelewicz (ur. 1951), absolwent Wydziału Górniczego AGH (1975), profesor nauk górniczych (2013), uznany specjalista w dziedzinie górnictwa odkrywkowego, propagator dalszego rozwoju górnictwa i energetyki opartej na węglu brunatnym w czynnych okręgach górniczych oraz perspektywicznych złożach węgla brunatnego. W latach 1975–2007 zatrudniony w Kopalni Węgla Brunatnego Konin, długoletni dyrektor techniczny i członek zarządu tej kopalni. Od 2007 pracownik naukowo-dydaktyczny AGH: 2009–2012 zastępca ds. naukowo-badawczych kierownika Katedry Górnictwa Odkrywkowego, 2012–2019 kierownik tej katedry, 2007–2010 kierownik studiów podyplomowych Górnictwo Odkrywkowe Węgla Brunatnego oraz kierownik studiów podyplomowych Górnictwo Odkrywkowe do 2019 r. W latach 2010–2011 kierownik studiów podyplomowych Górnictwo Odkrywkowe dla PGE Bełchatów, 2006 wykładowca na studiach podyplomowych dla pracowników KGHM Polska Miedź w Legnicy. W latach 2019–2024 wiceprezes zarządu ds. wydobycia oraz p.o. prezesa zarządu Polskiej Grupy Energetycznej Górnictwo i Energetyka Konwencjonalna. 2009–2011 członek rad nadzorczych Kopalni Odkrywkowych Surowców Drogowych SA w Kielcach oraz PCC Power Gubin SA. Autor lub współautor ponad 450 publikacji w czasopismach naukowych i naukowo-technicznych w kraju i za granicą, w tym 21 monografii dotyczących górnictwa odkrywkowego.

www.sgo.agh.edu.pl

Powódź, która we wrześniu 2024 r. spustoszyła południowe obszary województw dolnośląskiego, opolskiego i śląskiego, została wywołana przez niż genueński. Czy to rzadkie zjawisko meteorologiczne?

Niże genueńskie są znane od dawna, jakkolwiek pojawiają się nieregularnie i ze zmienną intensywnością. Do tego zjawiska dochodzi, gdy niż baryczny umiejscowiony nad Zatoką Genueńską Morza Śródziemnego łączy się z intensywnym parowaniem ciepłych po lecie wód morskich, a następnie z ruchem deszczodajnych chmur w kierunku północno-wschodnim. Masy wilgotnego powietrza natrafiają na wysokie pasma gór (Alpy, Sudety, Karpaty) i dają intensywne opady. W miarę przemieszczania się chmur maleje ich potencjał deszczowy i w większości przypadków większe opady występują jeszcze na południu Polski, a im dalej w głąb kraju, tym szybciej zanikają. Czasami, a tak się zdarzyło w ubiegłym roku, ten regularny przebieg zjawiska zostaje zaburzony przez sąsiednie układy baryczne. We wrześniu 2024 r. pierwsza fala opadów we wschodnich Sudetach i na pograniczu Śląska Opolskiego i Opawskiego, a także w zlewni Górnej Wisły została przedłużona, gdyż ruch wilgotnych mas powietrza ku północnemu wschodowi został zatrzymany przez duże masy powietrza płynące nad Polskę z zachodu. W efekcie intensywne opady trwały dużo dłużej niż zwykle, co przełożyło się na silne wezbrania rzek górskich i podgórskich w dwóch pierwszych z wymienionych regionów.

Cała powódź jako zjawisko trwała ponad 20 dni i spowodowała straty w miejscach, gdzie wystąpił opad nawalny, ale również poniżej. Początkowe doniesienia medialne sugerowały, że rozwijająca się powódź jest porównywalna z tą, jaka nawiedziła dorzecze Odry w 1997 r. Były podstawy do takiej oceny?

Taka ocena wynikała z porównania wysokości opadów w Jarnołtówku nad Złotym Potokiem (dopływ Białej Głuchołaskiej) oraz odnotowania na wodowskazie Wilkanów (na rzece Wilczce, prawym dopływie Nysy Kłodzkiej), poniżej zapory w Międzygórzu, największego w historii tego wodowskazu przepływu maksymalnego, o prawdopodobieństwie przewyższenia 0,08%. Dość szybko okazało się, że tak wysokie opady nie wystąpiły na większym obszarze, a ich transformacja w odpływ nie była już tak ekstremalna, jak w opisanych wyżej lokalizacjach.

Najdramatyczniej powódź przebiegała w Głuchołazach (nad Białą Głuchołaską, prawym dopływem Nysy Kłodzkiej), gdzie woda wystąpiła z brzegów, zerwała most i zalała miasto, oraz w zlewni Białej Lądeckiej (północno-wschodnia część ziemi kłodzkiej), gdzie wezbraniu powodziowemu towarzyszyło przelanie się wody przez zaporę ziemną suchego zbiornika przeciwpowodziowego w Stroniu Śląskim i zniszczenie zapory ziemnej.

Przemieszczaniu się fali powodziowej wzdłuż Nysy Kłodzkiej (poniżej profilu Bardo) towarzyszyły równie silne emocje związane z pracą zespołu zbiorników retencyjnych Topola, Kozielno, Otmuchów i Nysa, gdyż w pewnym momencie na zaporze zbiornika retencyjnego Topola wystąpiła awaria przelewu nadmiarowego, a później zadysponowany (z nie do końca znanego powodu) zrzut wody ze zbiornika Nysa spowodował przelanie się wody przez obwałowania i dotkliwie zalał miasto.

Kiedy fala wezbrania na Nysie Kłodzkiej dotarła do Odry, rzeka była już odpowiednio przygotowana na jej przyjęcie dzięki wcześniejszemu włączeniu do pracy dużego suchego zbiornika przeciwpowodziowego na Odrze w Raciborzu Dolnym. Ten zbiornik, ukończony po wielu latach różnego rodzaju zmagań w 2020 r., przejął nie tylko wody spływające z Czech, które także zmagały się z bardzo dużą powodzią, ale zredukował przepływ poniżej zapory na tyle, że spływy z dopływów sudeckich nie dały na wysokości Wrocławia przepływu większego niż ok. 2000 m³/s, a ten był znacząco niższy od bezpiecznego dla przebudowanego Wrocławskiego Węzła Wodnego.

Powódź spowodowała znaczne straty materialne, a przede wszystkim śmierć siedmiu osób w Stroniu Śląskim i Lądku-Zdroju. Jak do tego doszło?

W okresie poprzedzającym powódź (10 września 2024 r.) na Białej Lądeckiej stany wody pozostawały w strefie wody niskiej i średniej. 11 września 2024 r. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej – PIB wydał ostrzeżenie o możliwych przekroczeniach stanów alarmowych, ostrzeżenie miało ważność obowiązywania od 12 września 2024 r. od godz. 14.00. Następnego dnia w godzinach wieczornych zanotowano pierwsze wzrosty stanów wody na Białej Lądeckiej. Znaczne wzrosty zanotowano też 14 września, a kolejny dzień (15 września) przyniósł dalsze wzrosty stanów wody.

W tym dniu ok. godz. 10.35 doszło do rozmycia zapory ziemnej suchego zbiornika przeciwpowodziowego w Stroniu Śląskim. Woda, dotąd przepuszczana przez spusty i przelewająca się przez przelew powierzchniowy, została dodatkowo spiętrzona ponad rzędną korony zapory czołowej workami z piaskiem. Nie mogło to zapobiec jej przenikaniu przez taką dodatkową przeszkodę, a co najwyżej wydłużyło czas rozmywania nasypu. Zanim nastąpiło rozmycie lewobrzeżnej zapory czołowej, woda przelewała się już na odcinku prawobrzeżnej zapory bocznej. W wyniku katastrofy zapory do Morawki uwolniło się ok. 1,3 mln m³ wody, co podniosło stany wody poniżej przekroju zniszczonego piętrzenia. Maksymalne stany zostały osiągnięte ok. godz. 11.20 w Lądku-Zdroju (515 cm – wartość szacowana po śladach wielkiej wody) oraz ok. godz. 14.00 w Żelaźnie (471 cm). W obu przypadkach były to absolutne maksima, po których następowały gwałtowne (ze względu na charakter dopływu) spadki stanów wody. Wypływ wody ze zbiornika w Stroniu Śląskim zwiększył krótkotrwale przepływ poniżej, na wysokości profilu wodowskazowego w Lądku-Zdroju, z ok. 455 m³/s do ok. 1065 m³/s.

Wynika z tego, że przekroczenia stanów alarmowych na wodowskazach wystąpiły w krótkim czasie, a liczba wodowskazów z przekroczeniami nie była wcale bardzo duża. Czyli o wszystkim przesądziła ekstremalna sytuacja hydrologiczna?

Powódź jest zjawiskiem przyrodniczo-społecznym. Początkiem mogą być niektóre wezbrania wód płynących, które – gdy występują z brzegów – mogą prowadzić do zagrożenia życia lub zdrowia ludzi i strat gospodarczych. Nie każde wezbranie generuje powódź, nie każda powódź wynika z wezbrania naturalnego cieku wodnego. Zmiany klimatyczne i intensywna urbanizacja generują nieco inny typ powodzi – powódź miejską, gdzie wcześniej przywołane pokrycie terenu wodą nie musi być związane z rzeką i wystąpieniem wody z jej koryta, lecz z intensywnym spływem powierzchniowym wód opadowych. W istocie rzeczy odpowiada to znanemu już pojęciu powodzi nagłych (rush flood), wiązanych na ziemiach polskich z tzw. oberwaniem chmury, czyli gwałtownymi, bardzo intensywnymi i skoncentrowanymi na stosunkowo niewielkim obszarze opadami. Na terenach zurbanizowanych nawalne opady są groźniejsze, gdyż współczynniki spływu powierzchniowego są bardzo wysokie ze względu na duży udział powierzchni nieprzepuszczalnych (dachy, jezdnie, chodniki, utwardzone place itp.).

Powodzie towarzyszyły ludziom od zawsze, zdarzają się współcześnie i będą się powtarzały zapewne częściej i będą większe zarówno w wymiarze hydrologicznym, jak i strat powodziowych. W Unii Europejskiej obowiązuje dyrektywa 2007/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 23 października 2007 r. w sprawie oceny ryzyka powodziowego i zarządzania nim, zwana dyrektywą powodziową. W Polsce wdrożono ją kilka lat temu, czego wynikiem są mapy zagrożenia i ryzyka powodziowego oraz plany zarządzania tym ryzykiem, aktualizowane w sześcioletnim cyklu planistycznym. Ryzyko powodziowe jest rozumiane w dyrektywie powodziowej jako iloczyn prawdopodobieństwa wystąpienia wezbrania o określonym prawdopodobieństwie przewyższenia i wielkości strat (ofiary w ludziach, straty materialne), jakie to wezbranie może wywołać.
Takie rozumienie ryzyka jasno wskazuje na kierunki działań minimalizujących szkody powodziowe.

Jakie to kierunki?

Są to następujące strategie: odsunąć ludzi od wody, odsunąć wodę od ludzi, nauczyć się żyć z powodziami. Pierwsza ze strategii (odsunąć ludzi od wody) bazuje na prewencji, tj. właściwej polityce zagospodarowania przestrzennego. Chodzi o to, aby w strefach zagrożenia powodziowego (obszarach zalewowych) nie lokować intensywnej zabudowy, zwłaszcza mieszkaniowej, ważnych obiektów przemysłowych, infrastruktury krytycznej itp. To także odpowiednie przepisy dotyczące uzyskiwania wskazań lokalizacyjnych lub pozwoleń na budowę. Dużą rolę powinny w tym odgrywać miejscowe plany zagospodarowania, plany zabudowy, wytyczne urbanistyczne, architektoniczne i materiałowo-konstrukcyjne dla budownictwa na terenach zagrożonych. W sytuacjach zastanych możliwe są działania relokacyjne, najlepiej przez system ubezpieczeń powodziowych, podatki lub zachęty i ułatwienia w zmianie miejsca zamieszkania albo tzw. floodproofing, tj. uodpornianie zabudowy na skutki zalania.

Druga strategia (odsunąć wodę od ludzi) ma przede wszystkim aspekt techniczny i wiąże się z budownictwem hydrotechnicznym. Budowle przeciwpowodziowe mogą kształtować przebieg wezbrania i w ten sposób ograniczać zagrożenie powodziowe. Do tej grupy zaliczamy zbiorniki retencyjne tzw. mokre, na których ustanowiono stałe rezerwy powodziowe, a także suche zbiorniki z zamknięciami, poldery z zamknięciami oraz kanały ulgi z zamknięciami. Obiekty te stanowią środki czynnej ochrony przeciwpowodziowej.

Część z budowli hydrotechnicznych chroni tereny przed zalaniem w sposób bierny, tzn. jest obliczana na przyjęcie wezbrań o określonych parametrach, ale nie pozwala na sterowanie parametrami wezbrania. Są to wały przeciwpowodziowe, suche zbiorniki bez zamknięć, poldery bez zamknięć i kanały ulgi bez zamknięć. Do tej grupy działań (środki biernej ochrony) zalicza się także regulację cieków wodnych, która ułatwia spływ wód wezbraniowych, m.in. przez likwidację miejsc zatorogennych.

Żadne z wymienionych środków nie dają stuprocentowej pewności zaradzenia każdemu wezbraniu powodziowemu. Nie wszystkie można w danych warunkach wykorzystać. Zwykle łączy się ich wybór w spójny system ochrony przed powodzią dla określonego obszaru zlewni lub dorzecza i wyposaża w monitoring meteorologiczno-hydrologiczny, modelowanie hydrologiczne i hydrauliczne (najlepiej w trybie operacyjnym) i koordynuje z systemem zarządzania kryzysowego. Jest to w jakimś sensie wdrożenie strategii, aby nauczyć się żyć z powodziami.

Wróćmy do ubiegłorocznej powodzi i porozmawiajmy o przeciwpowodziowej infrastrukturze hydrotechnicznej. Dlaczego doszło do katastrofy zapory w Stroniu Śląskim?

Zapora jest zlokalizowana na potoku Morawka, lewostronnym dopływie Białej Lądeckiej, i zamyka zlewnię o powierzchni 53,5 km². Tworzy suchy zbiornik przeciwpowodziowy o powierzchni zalewu 24,7 ha i pojemności 1,38 mln m³. Obiekty piętrzące to zapora ziemna o długości 500 m i zapora murowana o wysokości 18 m z upustem dennym i środkowym oraz przelewem nadmiarowym. Dozwolony odpływ wynosi 35,5 m³/s. Obiekt wzniesiono w latach 1906–1908.

W ciągu ponadstuletniego istnienia zbiornika tylko kilka razy musiał działać przelew powierzchniowy, tzn. do zredukowania maksymalnego przepływu przez przekrój piętrzenia wykorzystywana była objętość rezerwy forsowanej. Ze względu na brak zamknięć na przelewie działanie przelewu nie może być kontrolowane. Tym niemniej praca zbiornika projektowana jest tak, aby rezerwa forsowana obniżała sam szczyt miarodajnej fali wezbrania, a z powodu ulokowania tej rezerwy w zakresie najwyższych napełnień zbiornika, a więc i przy największych powierzchniach zalewu, przyrasta ona w tym zakresie najefektywniej.

Jak pokazują to nagrania z okresu powodzi, zdecydowano, aby na zaporze czołowej ułożyć rząd worków z piaskiem (wzdłuż kamiennego murku zlokalizowanego po odwodnej stronie drogi na koronie) i w ten sposób zwiększyć rezerwę forsowaną. Worki układano 14 września, kończąc tę operację późnym wieczorem lub nawet w nocy. Już wtedy woda w zbiorniku była powyżej korony zapory, opierała się o rząd worków. Na koronie tworzyły się zastoiska wody deszczowej i z przecieków przez barierę z worków z piaskiem. Także na fotografiach po katastrofie nie ma dowodów na to, że bariera z worków była w jakikolwiek sposób doszczelniana, np. folią lub gruntem spoistym, jak to się zaleca w literaturze fachowej w odniesieniu do wałów przeciwpowodziowych. Okoliczności wykonania tego podwyższenia praktycznie wykluczały takie działania doszczelniające.

Materiał filmowy pokazuje także stan obiektu następnego dnia rano. Widać, że woda wylewa się ze zbiornika przez prawobrzeżną zaporę boczną i spływa rowem podskarpowym oraz po jezdni równolegle przebiegającej ulicy. Można dostrzec oznaki przesiąkania nasypu zapory prawobrzeżnej, a w głębi ujęcia jasne strugi wody przelewającej się przez lewobrzeżną zaporę czołową. W konsekwencji skarpa eroduje, rozmycie pogłębia się i poszerza, a zwiększający się strumień wody rozmywa nasyp do skalnego podłoża.

Ponieważ w okresie poprzedzającym powódź były na zaporze prowadzone prace instalacyjne systemu monitorowania piezometrów, wymiana oświetlenia, kamer itp., związane z przeprowadzeniem odpowiedniego okablowania w nasypie zapory, praktycznie od razu pojawiły się w mediach społecznościowych hipotezy o niekorzystnym wpływie tych prac na stan nasypu i ich przyczynienie się do przerwania zapory. Taką też przyczynę podano w decyzji Dolnośląskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z listopada 2024 r. Odnośnie do procesu destrukcji nasypu zapory możemy w niej przeczytać m.in.: „W wyniku napełnienia wodami powodziowymi w dniu 15.09.2024 w godz. 9⁰⁰–11⁰⁰ suchego zbiornika przeciwpowodziowego w Stroniu Śląskim przewyższającego o ok. 10 cm poziom muru na koronie bocznej (prawostronnej) zapory nastąpiło powierzchniowe przelewanie się wody. Na zaporze czołowej zabezpieczonej workami z piaskiem nie miało miejsca powierzchniowe przelanie się wody przez zaporę, ale tak wysoki poziom wody przy nieuszczelnionych przekopach wykonanej kanalizacji kablowej pod koroną zapory spowodował w trzech miejscach powstanie przebić hydraulicznych. Dowodem przebicia hydraulicznego był sfilmowany proces niszczenia zapory dokumentujący, że nawet w zaawansowanym etapie przebicia na niezniszczonej jeszcze koronie zapory leżały nadal ułożone warstwy worków. W dalszej fazie procesu tzw. rurowego przebicia także górna jego strefa, tj. w tym przypadku korona zapory, została przerwana, tworząc otwarty i pogłębiający się kanał. Miejsca powstania przebić hydraulicznych wody przez korpus zapory pokrywają się z trzema miejscami wykopów pod wykonaną kanalizację kablową, w tym z trzema przekopami pod koroną zapory”. Dalej wymienia się zarzuty dotyczące projektu i jego realizacji, wykazując liczne błędy.

Wydawałoby się, że przyczyny są jednoznacznie wskazane i łączą się z mechanizmem makrodeformacji filtracyjnych zwanym przebiciem hydraulicznym. Tymczasem dopóki nie pojawią się w obiegu informacyjnym jakieś dodatkowe materiały filmowe (np. nagrania telewizji przemysłowej z korony zapory itp.), które lepiej pokazywałyby przebieg procesu zniszczenia nasypu zapory, musimy poprzestać na dostępnych, a te – w mojej ocenie – nie są tak jednoznaczne, jak to zinterpretowano w przywołanej decyzji.

Skąd te wątpliwości?

W cytowanym fragmencie decyzji są dwie ważne tezy. Pierwsza mówi o tym, że na zaporze woda nie przelewała się powierzchniowo przez zaporę. Mam nadzieję, że chodzi o to, że nie przelewała się ponad workami z piaskiem. I to jest prawda. Tyle tylko, że ów rząd worków nie jest integralną częścią zapory, a do tego nie jest wodoszczelny. Oznacza to więc, że woda była spiętrzona ponad koronę zapory i przez worki z piaskiem przenikała.

Dostępne filmy z rozmywania zapory są złożone z kilku sekwencji (były montowane) i zależnie od źródła zawierają różne okresy destrukcji. Z odległości, z których je nagrywano, trudno prześledzić inicjalną fazy zniszczenia, a dopiero ta może być rozstrzygająca w odpowiedzi na pytanie, czy było to przelanie, czy przebicie. Dla poparcia moich wątpliwości przypomnę sytuację z przelaniem przez grodzę budowlaną na placu budowy zapory Wióry na rzece Świślinie 25 lipca 2001 r. Grodza była wykonana jako fragment docelowego nasypu zapory, a więc w sposób kontrolowany (w odróżnieniu od ponadstuletniego nasypu w Stroniu Śląskim), była też nieporównanie młodsza, a więc nie dotyczyło jej wieloletnie osiadanie i oddziaływanie wód opadowych. Kiedy woda podniosła się powyżej rzędnej korony właściwego nasypu, przenikała przez narzut kamienny wykonany na warstwie włókniny na odwodnej skarpie nasypu i częściowo na koronie grodzy – narzut może być analogiem worków z piaskiem. Rozmywanie rozpoczyna się od krawędzi odpowietrznej nasypu, czyli tam, gdzie powstają warunki do przekroczenia naprężeń granicznych i porywania ziaren gruntu (woda na skarpie przyspiesza, tworzą się strefy podciśnień sprzyjające porywaniu ziaren gruntu). Następuje erozja zewnętrzna (powierzchniowa), a więc rodzaj mikrodeformacji, ukierunkowana wstecznie. Rozmycia się powiększają, a ich zasięg ku wodzie górnej rośnie. Łatwo zauważyć, że struktura narzutu długo pozostaje nienaruszona, analogicznie jak to było z workami na koronie w Stroniu, tym bardziej że worki wspierały się o kamienny murek (na zaprawie cementowej) wykonany na koronie, wzdłuż jej odwodnej krawędzi.

Zupełnie odrębną kwestią jest zakres prac związanych z kanalizacją kablową. Ze źródeł internetowych nie wynika, aby przejścia pod koroną zapory lewobrzeżnej były pełne, tzn. przechodziły od strony odpowietrznej na odwodną. Wiele wskazuje, że kabel dochodził tylko do piezometru umieszczonego w koronie. Natomiast na stronie prawej przejście takie było pełne, ale przebicia w tym miejscu nie stwierdzono.

W opisywanym przypadku jest jeszcze sfera formalnoprawna, której świadomie nie podnoszę. Dodam jedynie, że wzrost poziomu wody ponad koronę zapór ziemnych jest już uważany za stan katastrofalny, a sama katastrofa jest już tylko kwestią czasu.

Z tego samego okresu co zapora w Stroniu pochodzi zapora w Jarnołtówku, zlokalizowana na granicy miejscowości Jarnołtówek i przegradzająca Złoty Potok, dopływ Białej Głuchołaskiej. Tworzy suchy zbiornik przeciwpowodziowy o powierzchni zalewu 58 ha i pojemności 2,25 mln m³. Obiekt był kilkakrotnie remontowany, w największym zakresie w latach 2010–2012. To dzięki tym remontom przetrwał ekstremalny w swojej ponadstuletniej historii napór wody?

Przebieg wezbrania na Złotym Potoku w profilu zapory w Jarnołtówku można prześledzić na podstawie towarzyszących mu doniesień medialnych. Oczywiście nie zawsze są to informacje prawdziwe, ale dobrze oddają emocje, zakres niepewności co do rozwoju sytuacji oraz warunki towarzyszące akcji powodziowej. Osobiście, z racji wcześniejszego zaangażowania w utrzymanie zapory w Jarnołtówku, śledziłem te informacje z nie mniejszym napięciem, starając się je także weryfikować. Zaczęło się od informacji: „Deszcz w Polsce pada i nie przestanie padać przez kilkadziesiąt najbliższych godzin. Na wielu stacjach hydrologicznych polskich rzek przekroczone są stany alarmowe. W opolskim Jarnołtówku pobita została suma dobowa opadów z 1997 r. – w ciągu 24 godzin spadło tam ponad 161 litrów wody na metr kwadratowy”, wkrótce potwierdzonej w wypowiedzi ministra MSWiA: „Najtrudniejsza sytuacja jest w powiecie nyskim, pogarsza się w powiecie prudnickim”. Minister Tomasz Siemoniak dodał, że według Wód Polskich najbardziej krytyczne miejsce, jeśli chodzi o cały kraj, jest w Jarnołtówku. Dalej było tylko gorzej: „Sytuacja w Jarnołtówku jest trudna. Daniel Palimąka, starosta nyski, mówił, że przed godz. 12.00 brakowało 10 cm, by przelała się tama”.

Sytuację hydrologiczną można było śledzić na portalu IMGW-PIB. Jednak w ważnym momencie wodowskaz przestał działać. Ponadto wiele wątpliwości budziły wartości przepływu prezentowane na portalu, które maksymalnie wyniosły ok. 30 m³/s, co stanowiło mniej niż połowę teoretycznej wydajności urządzeń spustowych zapory (ponad 50 m³/s). Wątpliwości te pogłębiały dane z wyżej położonego wodowskazu w miejscowości Zlate Hory w Czechach, gdzie mimo mniejszej powierzchni zlewni Złotego Potoku notowano przepływy dochodzące do 50 m³/s.

Maksimum piętrzenia przewyższyło rzędną korony przelewu o kilka cm, co zdarzyło się prawdopodobnie po raz pierwszy w historii zapory, a na pewno pierwszy raz po 1945 r. W tym czasie nastąpiła ewakuacja miejscowości Jarnołtówek, położonej poniżej zapory, i fałszywy – jak się szybko okazało – alarm o przeciekach przez zaporę. Woda zaczęła opadać 16 września i w kilka dni zbiornik opróżnił się, a jego czasza została oczyszczona i uporządkowana 

Śmiało można powiedzieć, że obiekt spełnił po raz kolejny swoją funkcję, nie wyczerpując w pełni forsowanej rezerwy powodziowej, chociaż zanotowany stan wody górnej jest zapewne aktualnym absolutnym maksimum. Można powiedzieć, że zbiornik okazał się skrojony na miarę fali wezbrania, jaką skutecznie przejął. Nie bez znaczenia był także jego dobry stan techniczny, zagwarantowany systematycznymi przeglądami technicznymi i przeprowadzonymi pracami utrzymaniowymi oraz ostatnim remontem.

Przykład zachowania się suchego zbiornika przeciwpowodziowego w Jarnołtówku, w tym jego zapory i urządzeń upustowych, wskazuje na skuteczność tego środka technicznej ochrony przeciwpowodziowej w rejonach górskich i podgórskich. Wpływają na to nie tylko trafnie dobrane parametry zbiornika, jakość zaprojektowania przegrody dolinowej i jej wykonania, ale także systematyczne prowadzenie kontroli stanu technicznego i bezpieczeństwa budowli piętrzącej oraz wynikające z tego roboty utrzymaniowe, w tym remontowe. Jest to szczególnie ważne w przypadku obiektów o długim okresie użytkowania oraz niepełnej dokumentacji technicznej. Przedstawiony przypadek umożliwia także sformułowanie zaleceń odnośnie do prowadzenia remontów tego typu obiektów, które z racji incydentalnego piętrzenia wymagają szczególnego podejścia.

Jednak kluczowe znaczenie dla kształtowania wezbrania na Odrze miał inny suchy zbiornik przeciwpowodziowy – Racibórz Dolny, który w czasie powodzi w 2024 r. przeszedł swoisty chrzest bojowy. Dzięki niemu nie doszło do zalania Wrocławia.

Pierwsze koncepcje budowy dużego zbiornika przeciwpowodziowego w górnym biegu Odry pochodzą z okresu 1880–1906. Po 1945 r. powstało kilka dalszych koncepcji zbiornika Racibórz, sięgających granicznego odcinka Odry i ujściowego odcinka Olzy. Zgodę na taki zasięg piętrzenia wyraził rząd Czechosłowacji w 1961 r. Prace koncepcyjne w latach 1976–1980 dotyczyły zbiornika wielozadaniowego, podzielonego na dwie części: zbiornik Racibórz Górny i zbiornik Racibórz Dolny. Założono sukcesywną eksploatację kruszyw z czaszy planowanego zbiornika, przystosowanego do żeglugi śródlądowej i planowanej budowy kanału Odra – Dunaj. W latach 80. prace projektowe i przygotowawcze do inwestycji były kontynuowane. Koncepcja podziału zbiornika zaowocowała etapowaniem budowy i wcześniejszym powstaniem polderu Buków (prace budowlane w latach 1989–2002). W okresie tym ma miejsce w dorzeczu Odry katastrofalna powódź w 1997 r., która stała się kolejnym impulsem do realizacji inwestycji jako całości.

W sierpniu 2003 r. powstało studium wykonalności dla zbiornika Racibórz Dolny na Odrze (polder), wykonane przez konsorcjum Jacobs GIBB/GIBB Polska i Hydroprojekt Warszawa. Późną jesienią 2005 r. Hydroprojekt Warszawa opracował jego projekt budowlany. Pozwolenie na realizację inwestycji uzyskano w listopadzie 2012 r., a w czerwcu 2013 r. została podpisana umowa z wykonawcą – firmą Dragados. Po trzech latach odstąpiono od umowy z Dragados, a po rocznej przerwie w budowie (realizowano tylko prace niezbędne i zabezpieczające) wykonawcą zostało konsorcjum z firmą Budimex na czele (listopad 2017 r.). W styczniu 2020 r. zbiornik osiągnął gotowość do pracy w razie wystąpienia wiosennych wezbrań. W maju tego roku uzyskano pozwolenie na użytkowanie obiektu, a 30 czerwca 2020 r. nastąpiło oficjalne przekazanie zbiornika Racibórz Dolny do eksploatacji.

To bardzo skrócone kalendarium powstania zbiornika Racibórz Dolny nie obejmuje wszystkich etapów formalnoprawnych oraz historii zmiennych działań w zakresie pozyskania środków finansowych, a także emocji związanych z wysiedleniem dwóch wsi oraz działalnością ekoaktywistów. Wskazuje jednak na długotrwałość i złożoność procesu inwestycyjnego infrastruktury hydrotechnicznej.

Zbiornik Racibórz Dolny leży w granicach województwa śląskiego, na terenach należących do Raciborza oraz gmin Krzyżanowice, Kornowac, Lubomia i Gorzyce. Czasza zbiornika i tworzące go budowle hydrotechniczne zajmują powierzchnię 2626 ha. Na obszarze tym znajdują się użytki rolne, lasy, kopalnie kruszywa oraz byłe tereny osiedlowe wysiedlonych wsi Nieboczowy i Ligota Tworkowska, zamieszkałych wcześniej przez ok. 240 rodzin.

Zbiornik jest jednozadaniowy, suchy. Ma zapewnić ochronę przeciwpowodziową ludności zamieszkującej na terenach zalewowych Odry w województwie śląskim, opolskim i dolnośląskim.

Wezbrania do wartości 1210 m³/s (woda 5%) jest przepuszczana przez zbiornik bez spiętrzenia. Redukowane mają być jedynie fale powodziowe o kulminacjach wyższych niż przepływ dozwolony. Wezbrania o kulminacji do 2400 m³/s (woda 0,2%) powinny być redukowane do poziomu przepływu dozwolonego. Większe fale, jak np. fala powodziowa zbliżona do katastrofalnej z 1997 r., szacowana na 3120 m³/s, będzie redukowana do 1538 m³/s.

Zbiornik tworzą budowle hydrotechniczne, jak: zapora czołowa wraz z budowlą przelewowo-spustową oraz upust do Odry Miejskiej, kanał dopływowy i odpływowy, zapora lewobrzeżna wraz z urządzeniami towarzyszącymi, przełożonym korytem rzeki Psiny, Rów Tworkowski i rozdział wód rzeki Psiny, zapora prawobrzeżna wraz z urządzeniami towarzyszącymi, tj. zbiornikami Syrynka, Pogrzebień, Lubomia, Buków oraz przepompowniami Lubomia i Buków, czasza zbiornika z wyspami i kompensacją przyrodniczą, zaplecze eksploatacyjne.

Zbiornik został ukształtowany przez wybudowanie zapory czołowej oraz zapór bocznych: lewobrzeżnej i prawobrzeżnej, tworzących czaszę zbiornika. W zaporze głównej znajduje się budowla przelewowo-spustowa z zamknięciami regulacyjnymi, jak również budowla upustowa do Odry Miejskiej. Wyprowadzony z dolnego stanowiska budowli przelewowo-spustowej kanał zrzutowy – odpływowy – włączony został do kanału ulgi, będącego korytem Odry prowadzącym wody po wschodnich obrzeżach miasta Raciborza. Podstawowe parametry techniczne zbiornika to: objętość przy maksymalnym piętrzeniu – 185,0 mln m³, maksymalna powierzchnia – 26,3 km², długość zapór ziemnych – 22,4 km, maksymalna wysokość zapór ziemnych – 11,1 m.

Ponieważ zbiornik Racibórz Dolny jest zbiornikiem suchym i współpracującym z polderem Buków, do akcji przeciwpowodziowej może wejść po niezbędnym przygotowaniu, tj. m.in. wycofaniu z czaszy zbiornika maszyn i urządzeń eksploatujących kruszywo. Poza tym przechwytywanie wód wezbraniowych rozpoczyna się od wypełnienia polderu Buków (ok. 50 mln  m³).

We wrześniu 2024 r. zbiornik Racibórz Dolny miał okazję sprawdzić się po raz pierwszy, co zawsze jest związane z pewnym ryzykiem, gdyż obiekty piętrzące zbiornika nigdy nie były poddawane próbnemu piętrzeniu, kiedy to można sprawdzić poprawność wykonania i bezpieczeństwo użytkowania obiektu. I tym razem nie obyło się bez emocji, kiedy w rowach podskarpowych zapory czołowej ujawniły się przebicia hydrauliczne, które zostały w porę zabezpieczone.

Zbiornik wszedł do pracy przy dopływie niższym od dozwolonego, na co mogły wpłynąć niepokojące wieści o sytuacji w zlewni Nysy Kłodzkiej. Chodziło o to, aby wezbrania z lewobrzeżnych, sudeckich dopływów Odry nie spotkały się z kulminacją fali odrzańskiej. Warto w tym miejscu przypomnieć, że katastrofalna powódź miała w tym czasie miejsce i w Austrii, i w Czechach, przez co spodziewano się dużego dopływu transgranicznego. Zbiornik wypełnił się w ok. 70–80% i zredukował przepływ poniżej zapory do ok. 1000 m³/s. Sukces zapewnił zbiornikowi medialną sławę, internauci pisali o nim wiersze…

Koszty wykonania zbiornika raciborskiego szacuje się na ok. 2 mld zł. Można jedynie żałować, że rodził się w takich bólach i mimo wszystko powstał zbyt późno. Gdyby go zrealizowano przed 1997 r., to mógł „zarobić na siebie” już wcześniej. Szacunek strat z powodzi tysiąclecia był bowiem następujący. W dolinie Odry zalany został obszar o wielkości 650 km² w trzech województwach: śląskim, opolskim i dolnośląskim. Uszkodzonych zostało 37 tys. budynków, 866 mostów i ponad 2 tys. km dróg. Szacowane straty powstałe na tym obszarze wyniosły 8,5 mld zł. Powódź spowodowała śmierć 54 osób (ok. 110 tys. ludzi ewakuowano), zalanych zostało ok. 700 tys. domów.

Tym razem uniknięto w dolinie Odry strat jeszcze większych, gdyż poziom zainwestowania w strefach zagrożenia powodziowego tylko wzrósł w ciągu tych blisko 30 lat, jakie upłynęły od przywołanej powodzi. Nie sposób też, nawet dziś, spokojnie czytać już archiwalnych postów pod informacjami o realizacji zbiornika Racibórz Dolny, jakie umieszczali tam ekoaktywiści, przeciwni jakiejkolwiek ingerencji w rzekomo naturalne koryta rzek.

Jaka jest Pana ogólna ocena skutków tej powodzi?

Powódź we wrześniu 2024 r. przyniosła ofiary śmiertelne, duże szkody materialne i przypomniała o sile żywiołu wodnego. Trwa mozolna odbudowa zniszczonej infrastruktury, budżet państwa finansuje w formie ryczałtowych dotacji remonty mieszkań i budynków mieszkalnych. Koszty akcji powodziowej i koszty odbudowy złożą się na kilkanaście miliardów zł. Postępowania wyjaśniające, szukanie winnych zaniedbań będą toczyły się latami. Tak bywało dotąd i niewiele w tym zakresie się zmieniło. Na ziemi kłodzkiej po powodzi w 1997 r. zrobiono sporo, a planowano dużo więcej, z potrzebnych kilkunastu suchych zbiorników przeciwpowodziowych powstały zaledwie cztery (Roztoki Bystrzyckie, Szalejów Górny, Krosnowice, Boboszów). Wszystkie z nich spełniły swoje zadanie, tyle tylko że niż genueński Boris skoncentrował się na tych częściach regionu, gdzie były tylko trzy ponadstuletnie obiekty, a z budowy nowych zrezygnowano, m.in. pod presją miejscowej ludności wspieranej przez ekoaktywistów.

Niezależnie od powołania pełnomocnika ds. odbudowy po powodzi w Kancelarii Premiera podjęto prace nad poprawą odporności powodziowej terenów dotkniętych wrześniowymi wezbraniami. Trwają prace nad kompleksowym zabezpieczeniem ziemi kłodzkiej (w istocie chodzi o dokończenie uaktualnionego projektu sprzed lat) i tej części zlewni Nysy Kłodzkiej, którą z jednej strony zamyka przekrój wodowskazowy w miejscowości Bardo, a z drugiej ujście Nysy do Odry. 

Czy te zamierzenia spotkają się z dobrym przyjęciem w konsultacjach społecznych i czy uda się pozyskać dla nich finansowanie? Nie wiadomo. Czas odgrywa znaczącą rolę. Im dalej po i od powodzi, tym łatwiej zapomina się o tym, że zagrożenie w każdej chwili może się powtórzyć, a zaczynają piętrzyć się dodatkowe problemy.

Jakie nauki możemy wyciągnąć z doświadczenia kolejnej wielkiej powodzi w Polsce?

To zależy od nas, m.in. jak poważnie potraktujemy Plany Zarządzania Ryzykiem Powodziowym, które powinny podlegać systematycznej analizie i wymuszać konsekwentne działania ograniczające ryzyko powodziowe.

Niezbędny jest powrót do gospodarki wodnej z prawdziwego zdarzenia, z prymatem realizmu, uprawianej przez specjalistów w dialogu społecznym oraz konsekwentna realizacja przyjętych długofalowych planów, z minimalnym udziałem polityki.

Polityka wodna państwa, a zwłaszcza akcja przeciwpowodziowa, musi być odwrażliwiona od szumu medialnego lajków i fejków. Widownia usadowiona na miękkich kanapach nie jest właściwym opiniodawcą bieżących działań służb walczących z powodzią.

Sytuacja kadrowa w gospodarce wodnej, w tym dotycząca utrzymania infrastruktury hydrotechnicznej, jest z każdym rokiem gorsza. Odchodzących doświadczonych inżynierów nie ma kto zastąpić. Zawód hydrotechnika jest dezawuowany przez ekoaktywistów, odpowiednie kierunki i specjalności kształcenia nie zyskują chętnych do studiowania, a przyrost uprawnionych hydrotechników (po przywróceniu tej specjalności techniczno-budowlanej w 2014 r. po 20 latach jej nieobecności) jest niewielki, niewspółmierny do potrzeb.

Brakuje projektów badawczych i publikacji kierowanych do praktyków, upowszechniania wiedzy, edukacji społeczeństwa. Ta ostatnia przyspiesza, niestety tylko przy okazji klęski powodzi i to na krótko.

Dużo mówi się o konieczności adaptacji do zmian klimatycznych i potrzebach rozwojowych kraju, rozwoju różnych form retencjonowania wody. Byłaby to właściwa odpowiedź na zagrożenie suszą ze względu na małe zasoby wodne Polski. Tymczasem nakłady na utrzymanie i inwestycje w infrastrukturę hydrotechniczną są wciąż niedostateczne i wielokrotnie niższe od ponoszonych strat, m.in. powodziowych.

Powódź i susza to awers i rewers tego samego medalu. Każda wielka woda, nawet gdy spłynie bez istotnych strat, będzie wodą straconą. Dlatego szykujmy się na suszę…

Dziękujemy za rozmowę.