NIK: samowole budowlane w Pomorskiem poza skutecznym nadzorem

Samowole budowlane w Pomorskiem. Kontrola sześciu gmin

NIK sprawdziła działania prowadzone od 1 stycznia 2020 r. do 26 sierpnia 2025 r. w powiatach puckim, kościerskim i chojnickim. Kontrolą objęto starostwa powiatowe, powiatowe inspektoraty nadzoru budowlanego oraz urzędy gmin Władysławowo, Krokowa, Kościerzyna, Karsin, Chojnice i Brusy.

Według Izby żadna z grup kontrolowanych jednostek nie prowadziła wystarczających działań systemowych służących identyfikowaniu nielegalnej zabudowy. Gminy rozpoznawały pojedyncze przypadki możliwej samowoli i przekazywały informacje organom nadzoru budowlanego, jednak skala tych działań była niewspółmierna do rozmiaru problemu. Starostwa prowadziły kontrole sporadycznie, a inspektoraty podejmowały czynności głównie po otrzymaniu zgłoszeń o nieprawidłowościach.

Skalę zjawiska pokazała inwentaryzacja przeprowadzona na terenach gmin Władysławowo i Krokowa. Wskazała ona 1044 potencjalne samowole. W 2025 r. do nadzoru budowlanego skierowano w związku z tym 567 zgłoszeń. Dla porównania od początku 2020 r. do końca 2024 r. takich zawiadomień było łącznie 47.

Informacje w urzędach nie były wykorzystywane

Kontrola wykazała, że dane posiadane przez poszczególne wydziały urzędów nie były wykorzystywane do weryfikowania legalności zabudowy. Gminy prowadziły kontrole związane m.in. z odbiorem odpadów, odprowadzaniem ścieków i podatkiem od nieruchomości, ale nie zawsze sprawdzały, czy obiekty powstały zgodnie z prawem.

W niektórych przypadkach samorządy pobierały podatek od obiektów nieuwidocznionych w ewidencji gruntów i budynków, nie zawiadamiając o nich nadzoru budowlanego. Zdarzało się również, że urzędnicy kontrolowali zbiorniki bezodpływowe i przydomowe oczyszczalnie, nie sprawdzając legalności zabudowy. W innych przypadkach wiedzieli o samowolach, lecz nie weryfikowali sposobu gromadzenia i odbioru nieczystości.

NIK wskazała też nieprawidłowości dotyczące nieruchomości należących do gmin. We Władysławowie na wydzierżawionej działce gminnej znajdowały się cztery tymczasowe obiekty budowlane, mimo zakazu wynikającego z miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego. W gminie Chojnice zawarto z kolei umowy dzierżawy przewidujące sposób użytkowania niezgodny z planem miejscowym.

Kontrole były doraźne i opóźnione

Starostwa nie przygotowywały planów kontroli ukierunkowanych na tereny poddane szczególnej presji inwestycyjnej. Prowadzone czynności miały najczęściej charakter doraźny i dotyczyły sprawdzania wykonania nakazów rozbiórki lub przeniesienia obiektów tymczasowych.

W Starostwie Powiatowym w Kościerzynie pięć takich kontroli przeprowadzono od 92 do 1351 dni po wyznaczonym terminie. Izba zwróciła również uwagę na ograniczony nadzór nad wykorzystaniem gruntów rolnych. W powiecie kościerskim dziewięć z 11 skontrolowanych działek rolnych użytkowano niezgodnie z ich przeznaczeniem.

Nieprawidłowości dotyczyły także postępowań prowadzonych przez powiatowych inspektorów nadzoru budowlanego. W latach objętych kontrolą organy z trzech powiatów wydały łącznie:

• 708 postanowień o wstrzymaniu robót budowlanych, niekiedy ze zwłoką od 12 do 613 dni,
• 743 decyzje dotyczące legalizacji po wniesieniu opłaty,
• 650 decyzji w postępowaniach uproszczonych dotyczących obiektów mających co najmniej 20 lat.

Część spraw związanych z tymczasowymi domkami i przyczepami kempingowymi prowadzono nawet przez 55 miesięcy. Inspektorzy wskazywali, że intensywniejsze działania utrudniały braki kadrowe. W Powiatowym Inspektoracie Nadzoru Budowlanego w Pucku brakowało trzech pracowników z uprawnieniami budowlanymi.

NIK proponuje zmiany w przepisach

Izba skierowała do Ministra Finansów i Gospodarki wniosek o wprowadzenie obowiązku przekazywania gminom informacji o zgłoszeniach budowy obiektów podlegających podatkowi od nieruchomości. Zdaniem NIK ułatwiłoby to identyfikowanie potencjalnych samowoli i ograniczanie przypadków unikania opodatkowania.

Wójtom i burmistrzom zalecono stworzenie mechanizmów pozwalających łączyć informacje gromadzone przy poborze podatków, przyłączaniu nieruchomości do sieci wodociągowej i kanalizacyjnej, odbiorze odpadów, kontroli zbiorników bezodpływowych oraz wydawaniu zezwoleń na sprzedaż alkoholu.

Według NIK skuteczniejsze wykorzystanie danych posiadanych przez urzędy oraz lepsza współpraca gmin, starostw i nadzoru budowlanego mogłyby umożliwić wcześniejsze wykrywanie nielegalnej zabudowy na terenach atrakcyjnych turystycznie.